[سوره یونس (10) : آیات 66 تا 67]
اشاره
أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا یَتَّبِعُ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ شُرَکٰاءَ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ (66) هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ اَلنَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ (67)
ترجمه:
66-آگاه باشید تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از آن خدا می باشند، و آنها که غیر خدا را شریک او می خوانند از منطق و دلیلی پیروی نمی کنند، آنها فقط از پندار بی اساس پیروی می کنند و آنها فقط دروغ می گویند! 67-او کسی است که شب را برای شما آفرید که در آن آرامش بیابید و روز را روشنی بخش قرار داد، در این نشانه هایی است برای کسانی که گوش شنوا دارند.
تفسیر:
قسمتی از آیات عظمت او
آیات فوق بار دیگر به مساله توحید و شرک که یکی از مهمترین مباحث اسلام و مباحث این سوره است باز می گردد، مشرکان را به محاکمه می کشد و ناتوانی آنها را به ثبوت می رساند.
نخست می گوید: “آگاه باشید تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از آن خدا می باشند” (أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ) .
جایی که اشخاص ملک او باشند و از آن او، اشیایی که در این جهان می باشند به طریق اولی از آن او هستند، بنا بر این او مالک تمام عالم هستی است و با این حال چگونه ممکن است مملوکهای او شریک او بوده باشند؟! سپس اضافه می کند: “کسانی که غیر خدا را شریک او قرار می دهند از
ص: 341
دلیل و منطقی پیروی نمی کنند و هیچ سند و شاهدی بر گفتار خود ندارند” (وَ مٰا یَتَّبِعُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُرَکٰاءَ) .
“آنها تنها از پندارها و گمانهای بی اساس و بی پایه پیروی می کنند” (إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ) .
“بلکه آنها فقط با مقیاس حدس و تخمین سخن می گویند، و دروغ می گویند”! (وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ) .
“خرص”در لغت هم به معنی“دروغ”آمده است، و هم به معنی“حدس و تخمین”، و در اصل-همانگونه که“راغب”در“مفردات”گفته-به معنی جمع آوری کردن میوه است، و پس از به جمع زدن و گردآوری در حساب، و تخمین زدن میوه بر درختان گفته شده، و از آنجا که حدس و تخمین گاهی نادرست از آب در می آید این ماده به معنی“دروغ”نیز آمده است.
اصولا این خاصیت پیروی از پندار و گمان بی اساس است که سرانجام انسان را به وادی دروغ می کشاند.
آنها که بتها را شریک خدا ساخته بودند تکیه گاهشان اوهامی بیش نبود، اوهامی که حتی تصور آن امروز برای ما مشکل است که چگونه ممکن است انسان اشکال و مجسمه های بیروحی بسازد و بعد مخلوق خود را ارباب و صاحب اختیار خویش بداند؟ مقدراتش را به دست آن بسپارد، و حل مشکلاتش را از او بخواهد؟! آیا این چیزی جز دروغ و دروغپردازی می تواند باشد؟ حتی می توان این را به عنوان یک قانون کلی-با کمی دقت-از آیه استفاده کرد که هر کس از ظن و گمانهای بی اساس پیروی کند سرانجام به دروغگویی کشانده می شود، راستی و صدق بر اساس قطع و یقین استوار است و دروغ بر اساس تخمین ها و پندارها و شایعه ها!.
* ص: 342 سپس برای تکمیل این بحث و نشان دادن راه خداشناسی، و دوری از شرک و بت پرستی، به گوشه ای از مواهب الهی که در نظام آفرینش قرار گرفته و نشانه عظمت و قدرت و حکمت“اللّٰه”است اشاره کرده، می گوید: “او کسی است که شب را برای شما مایه آرامش قرار داد” (هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ) : “و روز را روشنی بخش” (وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً) . این نظام نور و ظلمت که بارها در آیات قرآن روی آن تکیه شده، نظامی شگفت انگیز و پر بار است، که از یک سو با تابش نور در مدت معین، صحنه زندگی انسانها را روشن ساخته، و حرکت آفرین است و تلاش انگیز، و از سوی دیگر با پرده های ظلمانی و آرامبخش شب روح و جسم خسته را برای کار و حرکت مجدد آماده می سازد. آری“در این نظام حساب شده آیات و نشانه هایی از توانایی آفریدگار است، اما برای آنها که گوش شنوا دارند و حقایق را می شنوند” (إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ) . آنها که می شنوند و درک می کنند، و آنها که پس از درک حقیقت، آن را به کار می بندند. *
در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:
1-آرامش و سکون که هدف از آفرینش شب قرار داده شده یک واقعیت مسلم علمی است که دانش امروز آن را به ثبوت رسانده، پرده های تاریکی نه تنها یک وسیله اجباری برای تعطیل فعالیتهای روزانه است، بلکه اثر مستقیمی روی سلسله اعصاب و عضلات آدمی و سایر جانداران دارد و آنها را در حالت استراحت و خواب و سکون فرو می برد، و چه نادانند مردمی که شب را به هوسرانی زنده
ص: 343
می دارند و روز را-مخصوصا صبحگاهان نشاط انگیز را-در خواب فرو می روند و به همین دلیل همواره اعصابی نامتعادل و ناراحت دارند.
2-با توجه به اینکه ماده“ابصار”به معنی“بینایی”است، مفهوم جمله “ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً “این می شود که خدا”روز را بینا قرار داد”در حالی که روز بینا کننده است نه بینا، این یک تشبیه و مجاز زیبا از قبیل توصیف سبب به اوصاف مسبب است همانگونه که در مورد شب نیز می گویند“لیل نائم”یعنی“شبی که به خواب رفته”در حالی که شب به خواب نمی رود بلکه شب سبب می شود که مردمان به خواب روند.
3-آیات فوق یک بار دیگر ظن و گمان را محکوم کرده و مردود شناخته، ولی با توجه به اینکه سخن از پندارهای خرافی و بی پایه بت پرستان است، “ظن” در اینجا به معنی گمانهای حساب شده عقلایی نیست که در بعضی از موارد-مانند شهادت شهود و ظاهر الفاظ و اقرارها و مکاتبه ها-حجت است، بنا بر این آیات فوق دلیلی بر عدم حجیت ظن نمی تواند باشد.
ص: 344