[سوره یونس (10) : آیات 26 تا 27]
اشاره
لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا اَلْحُسْنیٰ وَ زِیٰادَهٌ وَ لاٰ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاٰ ذِلَّهٌ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (26) وَ اَلَّذِینَ کَسَبُوا اَلسَّیِّئٰاتِ جَزٰاءُ سَیِّئَهٍ بِمِثْلِهٰا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ مٰا لَهُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ کَأَنَّمٰا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اَللَّیْلِ مُظْلِماً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (27)
ترجمه:
26-کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و زیاده بر آن دارند و تاریکی و ذلت چهره هایشان را نمی پوشاند آنها یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند.
27-اما کسانی که مرتکب گناهان شدند جزای بدی بمقدار آن دارند و ذلت و خواری چهره آنها را می پوشاند و هیچ چیز نمی تواند آنها را از (مجازات) خدا نگهدارد، (چهره هاشان آن چنان تاریک است که) گویی پاره هایی از شب تاریک صورت آنها را پوشانده، آنها یاران آتشند و جاودانه در آن خواهند ماند.
ص: 266
1- 1) از آنچه در بالا گفته شد روشن می شود که باء در“به”به معنی سببیت است، ولی بعضی احتمال داده اند، که به معنی“مع”بوده باشد یعنی آبی از آسمان نازل می شود با گیاهان مخلوط می گردد، و آنها را رشد و نمو می دهد، ولی این احتمال دوم با ذیل آیه که می گوید“ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ “سازگار نیست، زیرا ظاهر این جمله آنست که اختلاط در میان انواع گیاهان منظور بوده است، نه اختلاط آب و گیاه. (دقت کنید)
تفسیر:
رو سفیدان و رو سیاهان
در آیات گذشته اشاره به سرای آخرت و روز رستاخیز شده بود، به همین مناسبت، آیات مورد بحث سرنوشت نیکوکاران و آلودگان به گناه را در آنجا تشریح می کند.
نخست می گوید: “کسانی که کار نیک انجام دهند پاداش نیک و زیاده بر آن دارند” (لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنیٰ وَ زِیٰادَهٌ) (1) .
(1)
در اینکه منظور از”زیاده”در این جمله چیست میان مفسران گفتگو است ولی با توجه به اینکه آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می کنند، اشاره به پاداشهای مضاعف و فراوانی است که گاهی ده برابر و گاهی هزاران برابر (به نسبت اخلاص و پاکی و تقوا و ارزش عمل) بر آن افزوده می شود، در آیه 160 سوره انعام می خوانیم مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا: “کسی که کار نیکی انجام دهد ده برابر به او پاداش داده خواهد شد.
و در جای دیگر می خوانیم: فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ: “اما کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند پاداش آنها را بطور کامل می دهد و از فضل و کرم خود نیز بر آن می افزاید” (سوره نساء آیه 127) .
در آیات مربوط به انفاق در سوره بقره (آیه 261) نیز سخن از پاداش
ص: 267
1- 1) باید توجه داشت که”حسنی“در این جمله مبتدای مؤخر است و معنی آیه چنین است: “الحسنی للذین احسنوا”و لذا زیاده که بر آن عطف شده مرفوع است و”الحسنی“صفت برای”المثوبه“است که در تقدیر می باشد و بجای موصوف نشسته است.
نیکوکاران تا هفتصد برابر و یا چند مقابل آن به میان آمده است.
نکته دیگر که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که کاملا امکان دارد، که این اضافه در جهان دیگر مرتبا افزایش یابد، یعنی هر روز موهبت و لطف تازه ای از ناحیه خداوند به آنها ارزانی داشته شود و این در واقع نشان می دهد که زندگی جهان دیگر یک نواخت نیست و به سوی تکامل در یک شکل نامحدود پیش می رود.
روایاتی که از پیامبر ص در تفسیر این آیه نقل کرده اند که منظور از “زیاده”توجه به جلوه ذات پاک پروردگار و استفاده از این موهبت بزرگ معنوی است ممکن است اشاره به همین نکته باشد.
در پاره ای از روایات که از ائمه اهل بیت نقل شده”زیاده“به نعمتهای دنیا تفسیر شده است که خداوند علاوه بر پاداش جهان دیگر نیکوکاران را از آن بهره مند می سازد.
ولی هیچ مانعی ندارد که کلمه”زیاده“در آیه فوق اشاره به همه این مواهب بوده باشد.
سپس اضافه می کند”نیکوکاران در آن روز چهره های درخشانی دارند و تاریکی و ذلت، صورت آنها را نمی پوشاند“ (وَ لاٰ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاٰ ذِلَّهٌ) .
“یرهق”از ماده”رهق“به معنی پوشاندن قهری و اجباری است و”قتر“ به معنی غبار و یا دود است.
و در پایان آیه می فرماید: “این گروه یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند” (أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ) .
تعبیر به اصحاب اشاره به تناسبی است که میان روحیه این گروه و محیط بهشت وجود دارد.
ص: 268
در آیه بعد سخن از دوزخیان به میان می آید که در نقطه مقابل گروه اولند می گوید”کسانی که مرتکب گناهان می شوند جزای بدی به مقدار عملشان دارند“ (وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئٰاتِ جَزٰاءُ سَیِّئَهٍ بِمِثْلِهٰا) .
در اینجا سخنی از”زیاده“در کار نیست، چرا که در پاداش زیاده، فضل و رحمت است اما در کیفر، عدالت ایجاب می کند که ذره ای بیش از گناه نباشد.
ولی آنها به عکس گروه اول چهره هایی تاریک دارند”و ذلت، صورت آنها را می پوشاند“ (وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ) (1) .
(1)
ممکن است سؤال شود که عدالت ایجاب می کند بیش از گناهشان کیفر نبینند و این تاریکی چهره و گرد و غبار مذلت بر آن نشستن چیز اضافه ای است.
اما باید توجه داشت که این خاصیت و اثر عمل است که از درون جان انسان به بیرون منعکس می گردد، درست مثل این است که بگوئیم افراد شرابخوار باید تازیانه بخورند و در عین حال شراب انواع بیماریهای معده و قلب و کبد و اعصاب را ایجاد می کند.
به هر حال ممکن است بدکاران گمان کنند راه فرار و نجاتی خواهند داشت و یا بتها و مانند آنها می توانند برایشان شفاعت کنند اما جمله بعد صریحا می گوید که”هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند آنها را از مجازات الهی دور نگه دارد“ (مٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ) .
تاریکی چهره های آنها به اندازه ای زیاد است که”گویی پاره هایی از شب تاریک و ظلمانی، یکی پس از دیگری بر صورت آنها افکنده شده است“ (کَأَنَّمٰا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً) .
“آنها اصحاب آتشند و جاودانه در آن می مانند” (أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ) .
ص: 269
1- 1) ممکن است به قرینه آیه گذشته جمله” تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ “در تقدیر”ترهقهم قتر و ذله“بوده باشد که به قرینه مقابله برای اختصار، “قتر”از آن حذف شده است.