[سوره یس (36) : آیات 31 تا 32]
اشاره
أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنَ اَلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لاٰ یَرْجِعُونَ (31) وَ إِنْ کُلٌّ لَمّٰا جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ (32)
ترجمه:
31-آیا ندیدند چقدر از اقوام پیش از آنها (به خاطر گناهانشان) هلاک کردیم، آنها هرگز به سوی ایشان باز نمی گردند.
32-و همه آنها روز قیامت نزد ما حاضر می شوند.
تفسیر:
غفلت دائم
در این دو آیه با توجه به بحثی که در آخرین آیات گذشته در باره غفلت مستمر گروه عظیمی از مردم جهان در طول اعصار و قرون پیشین گذشت می فرماید: “آیا آنها ندیدند که ما افراد زیادی از قرون و اقوام پیش از آنها را بر اثر طغیان ظلمشان به هلاکت رساندیم”؟! (أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ) (1) .
(1)
اینها نخستین گروهی نیستند که بر روی زمین گام نهاده اند پیش از آن، اقوام سرکش دیگری در این جهان زندگی می کردند، و سرنوشت دردناک آنها که بر صفحات تاریخ ثبت است و آثار غم انگیزشان که در ویرانه های شهرهای
ص: 367
1- 1) استفهام در آیه بالا استفهام تقریری و“کم”خبریه است، و در اینجا به معنی کثرت آمده و مفعول“یروا”می باشد و“من القرون”بیان آنست“قرون”چنان که قبلا گفته ایم جمع“قرن”هم به معنی زمان طولانی آمده، و هم به معنی مردمی که در یک زمان زندگی می کنند.
آباد آنها بر جای مانده در برابر چشم آنها قرار دارد، آیا این مقدار کافی برای درس عبرت نیست؟! در اینکه ضمیر جمع در“ا لم یروا” (آیا ندیدند) به چه کسی بر می گردد؟ مفسران احتمالاتی داده اند:
نخست اینکه به“اصحاب القریه”که در آیات گذشته سخن از آنها در میان بود باز می گردد، و دیگر اینکه منظور“اهل مکه”است که این آیات برای هشدار آنها نازل شده است.
ولی توجه به آیه گذشته (یٰا حَسْرَهً عَلَی الْعِبٰادِ …) نشان می دهد که منظور همه انسانهاست، چرا که“عباد”در آیه مزبور تمام انسانها را در طول تاریخ فرا می گیرد که به هنگام آمدن فرستادگان الهی به تکذیب و استهزا برخاستند و در هر حال دعوتی است از همه مردم جهان که تاریخ پیشینیان را دقیقا مطالعه کنند و آثار باقیمانده آنها را بنگرند، و دل عبرت بین را از دیده بیرون فرستند تا خوب نظر کند، و ایوان قصرهای ویران شده گردنکشان را آئینه عبرت بداند.
در پایان آیه می افزاید: “آنها هرگز به سوی ایشان باز گشت نمی کنند” (أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لاٰ یَرْجِعُونَ) (1) .
(1)
یعنی مصیبت بزرگ اینجاست که امکان بازگشت به دنیا و جبران گناهان و بدبختیهای گذشته را ندارند، چنان پلها در پشت سر آنان ویران گشته که بازگشتشان هرگز ممکن نیست! این تفسیر درست همانند سخنی است که علی ع در باره عبرت گرفتن از مردگان در یکی از خطب نهج البلاغه فرموده است:
لا عن قبیح یستطیعون انتقالا و لا فی حسن یستطیعون ازدیادا: “نه امکان این است که از قبائح
ص: 368
1- 1) این جمله بدل از”کم اهلکنا“است و در تقدیر چنین است”ا لم یروا انهم الیهم لا یرجعون“بعضی نیز احتمال داده اند که جمله حالیه باشد (حال برای هلاک شوندگان) .
اعمال خود انتقال یابند، و نه قدرت دارند که بر حسنات خویش بیفزایند” (چرا که راه بازگشت بسته شده و جبران امکان پذیر نیست (نهج البلاغه خطبه 188) .
* در آیه بعد می افزاید: “همه آنها بدون استثنا در روز قیامت نزد ما حاضر می شوند” (وَ إِنْ کُلٌّ لَمّٰا جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ) (1) . (1) یعنی اینطور نیست که اگر هلاک شدند و نتوانستند به این جهان باز گردند مساله تمام است، نه مرگ در حقیقت آغاز کار است نه پایان، به زودی همگی در عرصه محشر برای حساب گردآوری می شوند، و بعد از آن مجازات دردناک الهی، مجازاتی مستمر و پی گیر در انتظار آنهاست. آیا با این حال جای این نیست که از وضع آنها عبرت گیرند و خود را به سرنوشت آنان مبتلا نسازند و تا فرصتی باقی مانده از این گرداب هولناک کنار آیند؟ آری اگر مرگ پایان همه چیز بود امکان داشت که بگویند آغاز راحتی ماست، ولی افسوس که چنین نیست و به گفته شاعر: و لو انا اذا متنا ترکنا لکان الموت راحه کل حی و لکنا اذا متنا بعثنا و نسأل بعده عن کل شیء! اگر به هنگامی که می مردیم ما را به حال خود وا می گذاردند، مرگ برای ص: 369 1- 1) معروف در میان مفسران در ترکیب این آیه چنین است که“ان”نافیه است (و بعضی گفته اند مخففه است و به همین دلیل ما بعد خود را نصب نمی دهد) و“لما” به معنی“الا”است، زیرا آمدن“لما”به معنی“الا”صریحا در کلمات ادبای عرب آمده است، بنا بر این مخالفت کسایی مشکلی ایجاد نمی کند، و“جمیع”به معنی“مجموع”خبر “کل”می باشد (تنوین کل بدل از مضاف الیه محذوف است و در اصل“کلهم”بوده) و“محضرون”یا خبر بعد از خبر است، و یا صفت برای“جمیع”است، بنا بر این معنی جمله چنین می شود: و ما کلهم الا مجموعون یوم القیامه محضرون لدینا. همه زندگان مایه راحتی بود. ولی هنگامی که ما می میریم بار دیگر زنده می شویم، و بعد از آن از همه چیز از ما سؤال خواهد شد. *
ص: 370