[سوره الکهف (18) : آیات 99 تا 102]
اشاره
وَ تَرَکْنٰا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِی اَلصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً (99) وَ عَرَضْنٰا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِلْکٰافِرِینَ عَرْضاً (100) اَلَّذِینَ کٰانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی وَ کٰانُوا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً (101) أَ فَحَسِبَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً (102)
ترجمه:
99-در آن روز (که جهان پایان می گیرد) ما آنها را چنان رها می کنیم که درهم موج می زنند و در صور دمیده می شود و ما همه را جمع می کنیم.
100-در آن روز جهنم را به کافران عرضه می داریم.
101-همانها که چشمهایشان در پرده بود و به یاد من نیفتادند، و قدرت شنوایی نداشتند! 102-آیا کافران گمان کردند می توانند بندگان مرا به جای من اولیای خود انتخاب کنند.
ما برای کافران جهنم را منزلگاه قرار دادیم.
ص: 553
تفسیر:
منزلگاه افراد بی ایمان
به تناسب بحثی که در گذشته از سد یاجوج و ماجوج و درهم کوبیدن آن در آستانه رستاخیز به میان آمد، در آیات مورد بحث به مسائل مربوط به قیام قیامت ادامه داده چنین می گوید: “در آن روز که جهان پایان می گیرد ما آنها را چنان رها می کنیم که درهم موج می زنند” (وَ تَرَکْنٰا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ) .
تعبیر به“یموج”یا بخاطر فزونی و کثرت انسانها در آن صحنه است همانگونه که در تعبیرات معمولی نیز می گوئیم در فلان جریان جمعیت موج میزد و یا بخاطر اضطراب و لرزه ای است که به اندام انسانها در آن روز می افتد، گویی همچون امواج آب پیکر آنها می لرزد.
البته این دو تفسیر تضادی با هم ندارند، ممکن است هر دو جهت موجب این تعبیر باشد.
سپس اضافه می کند: “آن گاه در صور دمیده می شود، و ما آنها را حیات نوین می بخشیم و جمعشان میکنیم” (وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً) .
بدون شک همه انسانها در آن صحنه، جمع خواهند بود، و احدی از این قانون مستثنا نیست، تعبیر“ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً “نیز اشاره به همین حقیقت است.
از مجموع آیات قرآن بخوبی استفاده می شود که در پایان جهان و آغاز جهان دیگر، دو تحول عظیم انقلابی در عالم رخ می دهد: نخستین تحول، فنای موجودات و انسانها در یک برنامه ضربتی است، و دومین برنامه که معلوم نیست چه اندازه با برنامه نخست فاصله دارد. برانگیخته شدن مردگان آنهم با یک برنامه ضربتی دیگر است، که از این دو برنامه در قرآن به عنوان”نفخ صور”
ص: 554
(دمیدن در شیپور) تعبیر شده است، و ما به خواست خدا شرح آن را در ذیل آیات 68 سوره زمر بیان خواهیم کرد.
در اینجا روایتی از“اصبغ نباته”از علی ع نقل شده که امام در تفسیر جمله “ تَرَکْنٰا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ “می فرماید منظور روز قیامت است (1) ممکن است چنین تصور شود که این روایت با آنچه ما در بالا در تفسیر آیه آوردیم منافات دارد زیرا ما آن را به مرحله فناء دنیا تفسیر نمودیم (همانگونه که ظاهر آیات قبل و بعد آن است) .
(1)
اما توجه به یک نکته این اشکال را بر طرف میسازد و آن اینکه گاهی روز قیامت به معنی وسیع کلمه به کار می رود که مقدمات آن را نیز شامل می شود و می دانیم یکی از مقدمات آن، فنای ضربتی دنیا است.
* سپس به شرح حال کافران می پردازد، هم عاقبت اعمالشان و هم صفاتی را که موجب آن سرنوشت می گردد بیان می دارد و چنین می گوید: “ما جهنم را در آن روز به کافران عرضه می داریم” (وَ عَرَضْنٰا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِلْکٰافِرِینَ عَرْضاً) . جهنم با عذابهای رنگارنگش و مجازاتهای مختلف دردناکش در برابر آنها کاملا ظاهر و آشکار می شود که همین مشاهده و ظهورش در برابر آنان خود عذابی است دردناک و جانکاه، تا چه رسد به اینکه گرفتار آن شوند. * کافران کیانند و چرا گرفتار چنان سرنوشت می شوند؟ در یک جمله کوتاه آنها را چنین معرفی می کند: “همانان که چشمهایشان در پرده بود، و نتوانستند چهره حق را ببینند و به یاد من بیفتند” (اَلَّذِینَ کٰانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی)
ص: 555
1- 1) تفسیر عیاشی (طبق نقل تفسیر المیزان ذیل آیه مورد بحث) .
.
“و همانها که گوش داشتند اما قدرت شنوایی نداشتند” (وَ کٰانُوا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً) .
در حقیقت آنها مهمترین وسیله حقجویی و درک واقعیات و آنچه عامل سعادت و شقاوت انسان می شود از کار انداخته بودند، یعنی چشمهای بینا و گوشهای شنوا را بر اثر اندیشه های غلط و تعصبها و کینه توزیها و صفات زشت دیگر در حجابی سخت و سنگین فرو برده بودند.
جالب اینکه در مورد چشم می گوید: چشمهایشان در پوششی دور از یاد من قرار داشت، اشاره به اینکه چون در پوشش و حجاب غفلت بودند آثار خدا را ندیدند و چون ندیدند حقیقت، ره افسانه زدند، و خدا را فراموش کردند.
آری چهره حق آشکار است، و همه چیز این جهان با انسان سخن می گوید تنها یک چشم بینا و یک گوش شنوا لازم است و بس.
به تعبیر دیگر یاد خدا چیزی نیست که با چشم دیده شود، آنچه دیده می شود آثار او است، اما آثار او، سبب یاد او است.
*** آیه بعد به یک نقطه انحراف فکری آنها که پایه اصلی انحرافات دیگرشان بوده است اشاره کرده می گوید: “آیا کافران گمان کردند می توانند بندگان مرا بجای من ولی و سرپرست خود انتخاب کنند” (أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ) .
آیا این بندگانی که معبود واقع شدند همچون مسیح و فرشتگان هر قدر مقامشان والا باشد از خود چیزی دارند که بتوانند از دیگران حمایت کنند؟ یا بعکس، خود آنها هم هر چه داشتند از ناحیه خدا بود، حتی خودشان نیز نیازمند
ص: 556
به هدایت او بودند این حقیقتی است که آنها فراموشش کردند و در شرک فرو رفتند.
در پایان آیه برای تاکید بیشتر می فرماید: “ما جهنم را برای منزلگاه کافران آماده ساختیم و از آنها در این منزل پذیرایی می کنیم”! (إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً) .
“نزل” (بر وزن رسل) هم به معنی منزلگاه آمده، و هم به معنی چیزی که برای پذیرایی مهمان آماده می شود، بعضی گفته اند نخستین چیزی است که با آن از مهمان پذیرایی می کنند، همانند شربت یا میوه ای که در آغاز ورود مهمان برای او می آورند.
ص: 557