[سوره الکهف (18) : آیات 47 تا 49]
اشاره
وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ اَلْجِبٰالَ وَ تَرَی اَلْأَرْضَ بٰارِزَهً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (47) وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً (48) وَ وُضِعَ اَلْکِتٰابُ فَتَرَی اَلْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا اَلْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَهً وَ لاٰ کَبِیرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً (49)
ترجمه:
47-بخاطر بیاور روزی را که کوه ها را به حرکت درمی آوریم، و زمین را آشکار (و مسطح) می بینی، و همه آنها (انسانها) را محشور می کنیم و احدی را فروگذار نخواهیم کرد.
48-آنها همه در یک صف به پروردگارت عرضه می شوند (و به آنها گفته می شود) شما همگی نزد ما آمدید آن گونه که در آغاز شما را آفریدیم اما شما گمان می کردید ما موعدی برایتان قرار نخواهیم داد.
49-و کتاب (کتابی که نامه اعمال همه انسانها است) در آنجا گذارده می شود، اما گنهکاران را می بینی که از آنچه در آن است ترسان و متوحش اند، و می گویند:
ای وای بر ما!این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی نیست مگر اینکه آن را شماره کرده است؟ و همه اعمال خود را حاضر می بینند، و پروردگارت به احدی ظلم نمی کند.
ص: 450
تفسیر:
وای بر ما این چه کتابی است!
از آنجا که در آیات گذشته سخن از انسان خودخواه و مغروری به میان آمد که بخاطر غرورش معاد و رستاخیز را انکار کرد به دنبال آن، آیات مورد بحث تشریحی از چگونگی قیامت در سه مرحله می کند:
1-مرحله قبل از رستاخیز انسان ها، و مرحله رستاخیز، و قسمتی از مرحله بعد.
نخست می گوید: “بخاطر بیاورید روزی را که (نظام جهان هستی به عنوان مقدمه ای برای نظام نوین درهم فرو می ریزد) کوه ها را به حرکت درمی آوریم، و همه موانع سطح زمین از میان می رود، به گونه ای که زمین را صاف و همه چیز را در آن نمایان می بینی” (وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَهً) .
این قسمت از آیات به حوادثی که در آستانه رستاخیز رخ می دهد اشاره می کند، این حوادث بسیار زیاد است که مخصوصا در سوره های کوتاه آخر قرآن فراوان به چشم می خورد، و به عنوان اشراط الساعه (نشانه های قیامت) نامیده می شود.
مجموعه این نشانه ها دلیل بر آن است که جهان امروز ما به کلی ویران و دگرگون می شود، کوه ها متلاشی می گردد، درختان و بناها فرو می ریزد، زمین صاف و مسطح می شود و سپس زلزله ها آن را درهم می کوبد، آفتاب بی فروغ و ماه بی نور و ستارگان خاموش می گردند، سپس جهانی نو، آسمان و زمینی تازه بر ویرانه های آن بنا می گردد، و زندگی نوین انسانها در آن جهان نو بنا می شود.
ص: 451
بعد اضافه می کند: “ما همه آنها را در این هنگام محشور می کنیم به گونه ای که حتی یک نفر را ترک نخواهیم گفت” (وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً) .
“نغادر”از ماده“غدر”به معنی ترک گفتن چیزی است، به همین- جهت کسی که پیمان و عهد خود را بشکند و ترک کند می گویند غدر کرده است، و اینکه به گودال های آب“غدیر”می گویند بخاطر آن است که مقداری از آب باران در آنها، رها و ترک شده است.
به هر حال جمله فوق تاکیدی است بر این حقیقت که“معاد”یک حکم عمومی و همگانی است و هیچکس از آن مستثنی نخواهد بود.
* آیه بعد سخن از چگونگی رستاخیز انسانها می گوید: “آنها همه در یک صف به پروردگارت عرضه می شوند” (وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا) . این تعبیر ممکن است اشاره به آن باشد که هر گروهی از مردم که عقیده واحد یا عمل مشابهی دارند در یک صف قرار می گیرند، و یا اینکه همگی بدون هیچگونه تفاوت و امتیاز در یک صف قرار خواهند گرفت. و به آنها گفته می شود: “شما همگی نزد ما آمدید، همانگونه که در آغاز شما را آفریدیم” (لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ) . نه خبری از اموال و ثروتها است، نه زر و زیورها، نه امتیازات و مقامات مادی، نه لباسهای رنگارنگ، و نه یار و یاور، درست همانگونه که در آغاز آفرینش بودید، به همان حالت اول!. “اما شما گمان کردید که ما موعدی برایتان قرار نخواهیم داد” (بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً) . و این هنگامی بود که غرور امکانات مادی شما را فرا می گرفت و تمایل ص: 452 به جاودانگی دنیا شما را از فکر آخرت که در فطرت هر انسانی نهفته است غافل می کرد. * سپس به مراحل دیگر از این رستاخیز بزرگ پرداخته، می گوید:
“کتابی که نامه اعمال همه انسانها است، در آنجا گذارده می شود” (و وضع الکتاب) .
“گنهکاران هنگامی که از محتوای آن آگاه می شوند وحشتزده خواهند شد به گونه ای که آثار وحشت را در چهره هاشان می بینی” (فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ) .
در این هنگام فریاد برمی آورند و می گویند ای وای بر ما این چه کتابی است؟!هیچ عمل کوچک و بزرگی نیست مگر اینکه آن را احصا و شماره کرده است“ (وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَهً وَ لاٰ کَبِیرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا) .
همگی را مو به مو به حساب آورده، ضبط کرده، و چیزی را فروگذار ننموده است، راستی چه وحشتناک است؟ ما همه این اعمال را به دست فراموشی سپرده بودیم، آن چنان که گاهی فکر می کردیم اصلا خلافی از ما سر نزده، اما امروز می بینیم بار مسئولیتمان بسیار سنگین، و سرنوشتمان تاریک است!.
علاوه بر این سند کتبی اصولا”همه اعمال خود را حاضر می بینید“! (وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً) .
خوبیها و بدیها، ظلمها و عدلها، هرزگیها و خیانتها، همه و همه در برابر آنها تجسم می یابد!.
در واقع آنها گرفتار اعمال خودشان هستند: “و پروردگار تو به احدی ظلم نمی کند” (وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً) .
آنچه دامن آنها را می گیرد کارهایی است که در این جهان انجام داده اند
ص: 453
بنا بر این از چه کسی می توانند گله کنند جز از خودشان.
* نکته ها: اشاره 1-کوه ها و سر انهدام آنها- گفتیم در آستانه رستاخیز نظام جهان ماده بهم می ریزد، از جمله کوه ها از هم متلاشی می شوند، ولی در زمینه متلاشی شدن کوه ها در قرآن تعبیرات مختلفی دیده می شود: در آیات مورد بحث خواندیم که کوه ها را به حرکت درمی آوریم (نسیر الجبال) همین تعبیر در سوره”نبا“آیه 20 و سوره”تکویر“آیه 3 دیده می شود. ولی در سوره”مرسلات“آیه 10 می خوانیم” وَ إِذَا الْجِبٰالُ نُسِفَتْ ““کوه ها بر اثر طوفان شدید از جا کنده خواهد شد”. در حالی که در سوره”حاقه“آیه 14 می خوانیم: ” وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّهً وٰاحِدَهً ““زمین و کوه ها از جا کنده می شوند، و یک مرتبه در هم کوبیده خواهند شد”. و در سوره”مزمل“آیه 14 می خوانیم: ” یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ وَ کٰانَتِ الْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً ““روزی که زمین و کوه ها به لرزه درمی آید و کوه ها تبدیل به تلی از شن متراکم خواهند شد”!. و آیه 5 سوره”واقعه“می گوید” وَ بُسَّتِ الْجِبٰالُ بَسًّا فَکٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا “ “کوه ها از هم متلاشی و خرد و سپس به گرد و غبار پراکنده تبدیل می شوند. ” و بالآخره آیه 5 سوره”قارعه“می گوید: ” وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ “کوه ها همچون پشم رنگین و زده شده ای خواهند بود (که به هر سو پراکنده می شوند) . واضح است میان این آیات هیچگونه منافاتی وجود ندارد، بلکه مراحل مختلف در هم ریختن کوه های جهان که محکمترین و پابرجاترین اجزاء زمین ص: 454 هستند، می باشد، از حرکت کوه ها شروع می شود و تا تبدیل شدنشان به گرد و غباری که تنها رنگ آن در فضا به چشم می خورد ادامه می یابد. عامل این جنبش عظیم و وحشتناک چیست؟ مسلما بر ما معلوم نیست، ممکن است خاصیت جاذبه موقتا برداشته شود و حرکت دورانی زمین باعث درهم کوبیدن کوه ها و سپس فرارشان به اعماق فضا گردد، یا بخاطر انفجارهای عظیم اتمی در هسته مرکزی زمین چنین حرکت عظیم و وحشتناکی رخ دهد. به هر حال همه اینها دلیل بر آن است که رستاخیز جنبه انقلابی عظیمی هم در جهان ماده بیجان، و هم در تجدید حیات انسانها دارد که تمام آنها آغازگر جهانی نو در سطح والاتری است، جهان که هر چند”روح“و”جسم“در آن حکومت می کند ولی بافت آن از هر نظر گسترده تر و کاملتر خواهد بود. این تعبیر قرآن ضمنا این واقعیت را به ما انسانها گوشزد می کند که باغ و چشمه آب که سهل است. کوه های عظیم متلاشی می شوند، و به این ترتیب نقش فنا بر جبین همه موجودات این جهان حتی عظیمترینشان ثبت شده است! *
2-نامه اعمال-
در تفسیر المیزان در ذیل آیات فوق می خوانیم: از مجموع آیات قرآن استفاده می شود که در عالم قیامت سه نوع کتاب (نامه اعمال) برای انسانها وجود دارد:
نخست کتاب واحدی است که برای حساب اعمال همگان گذارده می شود، و در واقع همه اعمال اولین و آخرین در آن ثبت است، همانگونه که در آیات فوق خواندیم و وضع الکتاب که ظاهر آن اینست کتاب واحدی برای حساب همه انسانها قرار داده می شود.
دوم کتابی است که هر امتی دارد یعنی اعمال یک امت در آن درج است
ص: 455
همانگونه که در سوره جاثیه آیه 28 آمده است کُلُّ أُمَّهٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا:
“هر امتی به کتاب و نامه اعمالش خوانده می شود”.
سوم کتابی است که برای هر انسانی جداگانه وجود دارد، آن چنان که در سوره اسراء آیه 13 می خوانیم وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَهِ کِتٰاباً … : “هر انسانی مسئولیت اعمالش را به گردن خودش افکنده ایم، و برای او در روز قیامت کتاب و نامه عملی بیرون می آوریم” (1) .
(1)
بدیهی است هیچگونه منافاتی در میان این آیات نیست چرا که هیچ مانعی ندارد که اعمال آدمی در کتب مختلف ثبت گردد، همانگونه که در برنامه های دنیا امروز نیز نظیر آن را می بینیم، که برای سازماندهی دقیق به تشکیلات یک کشور، برای هر واحد، نظام و حساب و سپس آن واحدها در واحدهای بزرگتر، حساب جدیدی پیدا می کنند.
اما با توجه به این نکته که نامه اعمال انسانها در قیامت شبیه دفتر و کتاب معمولی این جهان نیست، مجموعه ای است گویا، غیر قابل انکار که شاید محصول
ص: 456
1- 1) “المیزان”جلد 13 صفحه 348… با نهایت تاسف در همین ایام که این بخش از تفسیر را می نویسیم به فقدان این علامه بزرگوار مفسر قرآن مجید، فیلسوف عالیقدر، عالم بزرگ اخلاق آیت اللّٰه علامه طباطبائی گرفتار شدیم. بزرگمردی که در دوران عمر پر برکتش خدمات بسیار پرارزشی، دور از هر گونه تظاهر و خودنمایی، به جامعه اسلامی کرد، تحولی در حوزه علمیه قم و افکار دانشمندان معاصر ایجاد نمود، شاگردان برازنده فراوانی تربیت کرد و آثار بسیار ارزنده ای از خود به یادگار گذاشت. مخصوصا همین اثر گرانمایه او (تفسیر المیزان) فصل تازه ای در تفسیر قرآن کریم گشوده و نقطه عطفی بود در این علم مهم اسلامی، روحش غریق رحمت باد و یادش برای همیشه گرامی (تاریخ رحلت معظم له 24 آبان ماه 1360 برابر با 18 محرم 1402) .
طبیعی خود اعمال آدمی باشد.
و به هر حال آیات مورد بحث نشان می دهد که علاوه بر ثبت اعمال انسانی در کتب ویژه، خود اعمال نیز در آنجا تجسم می یابند و حضور پیدا می کنند وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً.
اعمالی که به صورت انرژیهای پراکنده در این جهان از نظرها محو و نابود شده اند در حقیقت از بین نرفته اند (و علم امروز نیز ثابت کرده که هیچ ماده و انرژی هرگز از میان نخواهد رفت، بلکه دائما تغییر شکل می دهد) .
آن روز این انرژیهای گم شده، به فرمان خداوند، تبدیل به ماده می شوند، و به صورتهای مناسبی تجسم می یابند، اعمال نیک به صورتهای جالب و زیبا، و اعمال بد در چهره های زشت و ننگین ظاهر می گردند، و این اعمال با ما خواهند بود، و به همین دلیل در آخرین جمله آیات فوق می فرماید وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً:
“و خداوند به بندگانش ستم نمی کند”چرا که پاداشها و کیفرها محصول اعمال خودشان است.
البته بعضی از مفسران جمله” وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً “را تاکیدی بر مساله نامه اعمال دانسته اند، و گفته اند مفهوم جمله این است که در آن کتاب همه کارهای خود را حاضر و ثبت شده می یابند (1) .
(1)
بعضی دیگر در این آیه کلمه”جزاء“را در تقدیر گرفته اند، و گفته اند مفهومش این است که در آن روز”جزای اعمال خود را حاضر می بینند“ (2) .
(2)
ولی تفسیر اول با ظاهر آیات مساعدتر است.
در باره تجسم اعمال در جلد دوم ذیل آیه 30 آل عمران بحث مشروحی داشته ایم (جلد 2 صفحه 377) و به خواست خدا در ذیل آیات مناسب در آینده
ص: 457
1- 1 و 2) فخر رازی در تفسیر کبیر، و قرطبی در تفسیر الجامع.
2-
نیز بحث بیشتری خواهیم داشت.
3-ایمان به معاد و نقش آن در تربیت انسانها-
براستی قرآن کتاب تربیتی عجیبی است، هنگامی که صحنه قیامت را برای انسانها ترسیم می کند، می گوید، روزی که همه مردم در صفوف منظم به دادگاه عدل پروردگار عرضه می شوند، در حالی که هماهنگی عقائد و اعمالشان معیار تقسیم آنها در صفوف مختلف است.
دستهای آنها از همه چیز تهی، تمام تعلقات دنیا را پشت سر افکنده اند، در عین جمعیت، تنها، و در عین تنهایی جمعند، نامه های اعمال، گسترده می شود.
همه چیز به زبان می آید و اعمال کوچک و بزرگ آدمیان را بازگو می کند، و از آن بالاتر خود اعمال و افکار جان می گیرند، تجسم می یابند، اطراف هر کسی را اعمال تجسم یافته اش احاطه می کند، آن چنان مردم به خود مشغولند که مادر فرزند را، و فرزند پدر و مادر را به کلی فراموش می کنند.
سایه سنگین وحشت از این دادگاه عدل الهی و کیفرهای بزرگی که در انتظار بدکاران است همه را فرا می گیرد، نفسها در سینه ها حبس می شود، و چشمها از گردش بازمی ماند.
راستی ایمان به چنین دادگاهی چقدر در تربیت انسان و کنترل شهوات او مؤثر است؟ و چقدر آگاهی و بیداری و توجه به مسئولیتها به انسان می بخشد؟ در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:
اذا کان یوم القیامه دفع للانسان کتاب ثم قیل له اقرء-قلت فیعرف ما فیه-فقال انه یذکره فما من لحظه و لا کلمه و لا نقل قدم و لا شیء فعله الا ذکره، کانه فعله تلک الساعه، و لذلک قالوا یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَهً وَ لاٰ کَبِیرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا:
“هنگامی که روز قیامت می شود، نامه اعمال آدمی را به دست او می دهند، سپس گفته می شود بخوان-راوی این خبر می گوید از امام پرسیدم آیا آنچه را که در این نامه است می شناسد و به خاطر می آورد؟ -امام فرمود:
ص: 458
همه را به خاطر می آورد، هر چشم بر هم زدنی، کلمه ای، جابجا کردن قدمی، و خلاصه هر کاری را که انجام داده است آن چنان به خاطر می آورد که گویی همان ساعت انجام داده است!و لذا فریادشان بلند می شود و می گویند:
ای وای بر ما این چه کتابی است که هیچ کار کوچک و بزرگی نیست مگر آنکه آن را احصا و شماره کرده است” (1) ؟! نقش مؤثر تربیتی ایمان به چنین واقعیتی ناگفته پیداست، راستی ممکن است انسان به چنین صحنه ای ایمان قاطع داشته باشد باز هم گناه کند؟!
(1)
ص: 459
1- 1) نور الثقلین جلد 3 صفحه 267.