[سوره هود (11) : آیه 17]
اشاره
أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَهً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ اَلْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَهٍ مِنْهُ إِنَّهُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (17)
ترجمه:
17-آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد و بدنبال آن شاهدی از سوی او می باشد و پیش از آن کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود (گواهی بر آن می دهد همچون کسی است که چنین نباشد) آن (حق طلبان و حقیقت جویان) به او (که دارای این ویژگیهاست) ایمان می آورند و هر کس از گروه های مختلف به او کافر شود آتش وعده گاه اوست، بنا بر این تردیدی در آن نداشته باش که آن حق است از پروردگارت ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.
تفسیر:
در تفسیر آیه فوق در میان مفسران گفتگو بسیار است و در جزئیات کلمات آیه و ضمائر و موصول و اسم اشاره آن نظرات گوناگونی داده اند که نقل همه آنها بر خلاف روش ما در این تفسیر است، ولی دو تفسیر را که از همه روشنتر به نظر میرسد، به ترتیب اهمیت، در اینجا میاوریم:
1-در آغاز آیه میگوید: “آیا کسی که دلیل روشنی از پروردگار خویش در اختیار دارد، و به دنبال آن شاهد و گواهی از سوی خدا آمده و قبل از آن کتاب موسی (تورات) به عنوان پیشوا و رحمت و بیانگر عظمت او آمده است همانند کسی است که دارای این صفات و نشانه ها و دلائل روشن نیست” (أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَهً) .
ص: 51
این شخص همان پیامبر ص است و“بینه”و دلیل روشن او قرآن مجید و شاهد و گواه صدق نبوتش مؤمنان راستینی همچون علی ع می باشند، پیش از او نشانه ها و صفاتش در تورات آمده است.
به این ترتیب از سه راه روشن حقانیت دعوتش به ثبوت رسیده است.
نخست قرآن که بینه و دلیل روشنی است در دست او.
دوم کتب آسمانی پیشین که نشانه های او را دقیقا بیان کرده، و پیروان این کتب در عصر پیامبر ص آنها را به خوبی می شناختند و به همین دلیل در انتظار او بودند.
سوم پیروان فداکار و مؤمنان مخلص که بیانگر صدق دعوت او و گفتار او می باشند زیرا یکی از نشانه های حقانیت یک مکتب اخلاص و فداکاری و عقل و درایت و ایمان پیروان آن مکتب است، چرا که هر مکتبی را از پیروانش می توان شناخت!.
آیا با وجود این دلائل زنده می توان او را با مدعیان دیگر قیاس کرد و یا در صدق دعوتش تردید نمود؟ (1) .
(1)
سپس به دنبال این سخن اشاره به افراد حق طلب و حقیقت جو کرده و از آنها دعوت ضمنی به ایمان می کند و می گوید“آنها به چنین پیامبری که این همه دلیل روشن در اختیار دارد ایمان می آوردند” (أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ) گرچه چنین کسانی که با کلمه اولئک به آنها اشاره شده در خود این آیه
ص: 52
1- 1) مطابق این تفسیر منظور از“من”پیامبر و منظور از“بینه”قرآن و منظور از“شاهد”که به معنی جنس است مؤمنان راستین می باشد که در راس آنها امیر مؤمنان علی ع قرار داشت، و ضمیر“منه”به خداوند و ضمیر“قبله”به قرآن یا پیامبر باز می گردد، و مجموع جمله مبتدا است و خبر آن محذوف است و تقدیر آن چنین می شود کمن لیس کذلک-و یا-کمن یُرِیدُ الْحَیٰاهَ الدُّنْیٰا.
ذکر نشده اند ولی با توجه به آیات گذشته، می توان حضور آنها را در جو این آیه احساس کرد و مورد اشاره قرار داد.
و به دنبال آن سرنوشت منکران را به این صورت بیان می کند: “هر کس از گروه های مختلف به او کافر شود موعد و میعادش آتش دوزخ است” (وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ) .
و در پایان آیه همانگونه که سیره قرآن در بسیاری از موارد است روی سخن را به پیامبر کرده، یک درس عمومی برای همه مردم بیان می کند و می گوید “اکنون که چنین است و این همه شاهد و گواه بر صدق دعوت تو وجود دارد، هرگز در آنچه بر تو نازل شده تردید به خود راه مده” (فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَهٍ مِنْهُ) .
“چرا که این سخن حقی است از سوی پروردگار تو” (إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ) .
ولی بسیاری از مردم بر اثر جهل و تعصب و خودخواهی، ایمان نمی آورند“ (وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ) .
2-تفسیر دیگری که برای آیه ذکر شده این است که هدف اصلی بیان حال مؤمنان راستین است که با در دست داشتن دلائل روشن و شواهدی که بر صدق دعوت پیامبر ص آمده است و گواهی هایی که در کتب پیشین می باشد، آنها به اتکای این دلائل به پیامبر ص ایمان می آورند.
بنا بر این منظور از جمله من کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ تمام کسانی است که با چشم باز و در دست داشتن دلائل قانع کننده به دنبال قرآن و آورنده آن شتافتند، نه شخص پیامبر.
ترجیحی که این تفسیر بر تفسیر سابق دارد این است که خبر”مبتدا“در آیه صریحا آمده است، و محذوفی ندارد، و مشار الیه”اولئک“در خود آیه ذکر شده است و بخش اول آیه که با أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ شروع شده تا ” أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ “یک جمله کامل را تشکیل می دهد بدون هیچگونه حذف
ص: 53
و تقدیر.
ولی بدون شک تعبیرات دیگر آیه با این تفسیر زیاد سازگار نیست، و لذا ما آن را در مرحله دوم قرار داده ایم (دقت کنید) .
در هر حال آیه اشاره به امتیازات اسلام و مسلمین راستین و اتکای آنها بر دلائل محکم در انتخاب این مکتب است، و در نقطه مقابل سرنوشت شوم منکران مستکبر را نیز بیان کرده است.
در اینجا به چند نکته باید توجه داشت:
اشاره
1-منظور از”شاهد“در آیه فوق چیست؟
بعضی از مفسران گفته اند منظور”جبرئیل“پیک وحی خدا است، و بعضی منظور از آن را پیامبر ص دانسته اند، و بعضی آن را به معنی زبان پیامبر ص تفسیر کرده اند (در حالی که یتلوه را از ماده تلاوت به معنی”قرائت“گرفته اند، نه به معنی پشت سر آمدن) .
ولی بسیاری از بزرگان مفسران آن را به علی ع تفسیر کرده اند.
در روایات متعددی که از ائمه معصومین به ما رسیده است، و در بعضی از کتب تفسیر اهل سنت نیز آمده روی تفسیر تاکید شده است که منظور از شاهد امام امیر مؤمنان ع یعنی نخستین مردی که به پیامبر و قرآن ایمان آورد، و در تمام مراحل با او بود و لحظه ای از فداکاری فروگذار نکرد و تا آخرین نفس در حمایتش کوشیده، می باشد (1) .
(1)
در حدیثی می خوانیم که علی ع فرمود: در باره هر یک از مردان معروف قریش آیه یا آیه هایی نازل شده است کسی عرض کرد ای امیر مؤمنان در باره شما
ص: 54
1- 1) به تفسیرهای برهان، و نور الثقلین، و قرطبی، و مجمع البیان، و سایر تفاسیر مراجعه فرمائید.
کدام آیه نازل شده است؟ ، امام فرمود: آیا آیه ای که در سوره هود است نخوانده ای أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ، پیامبر”بینه الهی“داشت و “شاهد”من بودم (1) .
(1)
در آخرین آیه سوره رعد نیز تعبیری دیده می شود که این معنی را تایید می کند آنجا که می فرماید: وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ: “کافران می گویند تو پیامبر نیستی بگو همین اندازه بس که خداوند میان من و شما شاهد و گواه است و همچنین کسی که علم کتاب (قرآن) نزد او است.
در روایات بسیاری از طرق شیعه و اهل سنت چنین می خوانیم که منظور از مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ علی ع است.
این نکته نیز لازم به یاد آوری است: همانگونه که سابقا هم اشاره کردیم یکی از بهترین طرق شناخت حقانیت یک مکتب مطالعه در وضع پیروان و مدافعان و حامیان آن است. طبق ضرب المثل معروف امام زاده را از زوارش باید شناخت هنگامی ملاحظه کنیم گروهی پاکباز، باهوش، باایمان، مخلص و با تقوی گرد رهبر و مکتبی جمع شده اند به خوبی می توان دریافت که این مکتب و آن رهبر در یک حد عالی از صداقت و درستی است.
اما هنگامی که ببینیم یک عده فرصت طلب: شیاد، بی ایمان، و بی تقوا، اطراف مکتب و یا رهبری را گرفته اند کمتر می توان باور کرد که آن رهبر و آن مکتب بر حق باشد.
اشاره به این مطلب را نیز لازم می دانیم که تفسیر کلمه”شاهد”به علی ع منافاتی با این حقیقت ندارد که همه مؤمنان راستین و افرادی همچون ابو ذرها، سلمانها، و عمار یاسرها را شامل شود چرا که این گونه تفاسیر اشاره به فرد شاخص و برتر می کند،
ص: 55
1- 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 213.
یعنی منظور اصلی گروهی است که در راس آنها آن فرد شاخص قرار گرفته است.
شاهد این سخن روایتی است که از امام باقر ع نقل شده که فرمود: منظور از شاهد امیر مؤمنان، سپس جانشینان او یکی بعد از دیگری هستند (1) گرچه در این حدیث تنها معصومین ذکر شده اند ولی این خود نشان می دهد که روایاتی که شاهد را منحصرا به علی ع تفسیر، منظور خصوص آن حضرت نیست بلکه منظور مصداق شاخص است.
(1)
به تورات شده؟
همانگونه که گفتیم یکی از دلائل حقانیت پیامبر ص در آیه فوق کتب پیشین ذکر شده، ولی تنها از کتاب موسی ذکری به میان آمده، در حالی که می دانیم بشارات ظهور پیامبر اسلام ص در انجیل نیز هست.
این موضوع ممکن است به خاطر آن باشد که در محیط نزول قرآن و ظهور اسلام یعنی مکه و مدینه بیشتر افکار یهود-از میان اهل کتاب-منتشر بوده است و مسیحیان در نقاط نسبتا دورتری زندگی داشتند، مانند“یمن”، “شامات”، و نجران که در کوهستانهای شمالی یمن در فاصله ده منزلی صنعاء واقع شده است.
و یا به خاطر اینکه ذکر اوصاف پیامبر ص در تورات به طور جامعتر و وسیعتری آمده است.
بهر حال تعبیر به“امام”در مورد تورات ممکن است به خاطر این باشد که احکام شریعت موسی ع به طور کامل در آن بوده و حتی مسیحیان بسیاری از تعلیمات خود را از تورات می گیرند.
3-مخاطب در“ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَهٍ “کیست؟
-در اینکه مخاطب در این جمله
ص: 56
1- 1) تفسیر برهان جلد 2 ص 213.
کیست؟ دو احتمال داده شده نخست اینکه مخاطب، پیامبر ص است، یعنی کمترین شک و تردیدی در حقانیت قرآن یا آئین اسلام به خود راه مده.
البته پیامبر ص به حکم اینکه وحی را با شهود درک می کرد و نزول قرآن از طرف خدا برای او محسوس بلکه بالاتر از حس بوده تردیدی در حقانیت این دعوت نداشت ولی این نخستین بار نیست که قرآن خطابی را متوجه پیامبر ص می کند در حالی که منظورش عموم مردم است، و به تعبیر معروف عرب این گونه خطابها از قبیل ایاک اعنی و اسمعی یا جاره است که ضرب المثل عامیانه آن در فارسی”در به تو می گویم دیوار تو گوش کن، یا تو بشنو”می باشد و این خود یکی از فنون بلاغت است که در پاره ای از موارد برای تاکید و اهمیت و یا منظورهای دیگر به جای مخاطب حقیقی دیگری را مخاطب قرار می دهند.
احتمال دیگر اینکه مخاطب، هر مکلف عاقل بوده باشد، یعنی فلا تک ایها المکلف العاقل فی مریه: “ای انسان عاقل و مکلف با این دلائل روشن شک و تردید در حقانیت این قرآن نداشته باش”و این احتمال بنا بر این است که منظور از“ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ “پیامبر ص نباشد بلکه همه مؤمنان راستین باشند (دقت کنید) .
ولی به هر حال تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است.
ص: 57