[سوره هود (11) : آیات 91 تا 93]
اشاره
قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ مٰا نَفْقَهُ کَثِیراً مِمّٰا تَقُولُ وَ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِینٰا ضَعِیفاً وَ لَوْ لاٰ رَهْطُکَ لَرَجَمْنٰاکَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْنٰا بِعَزِیزٍ (91) قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اَللّٰهِ وَ اِتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ (92) وَ یٰا قَوْمِ اِعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ وَ اِرْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ (93)
ترجمه:
91-گفتند ای شعیب!بسیاری از آنچه را می گویی ما نمی فهمیم، و ما تو را در میان خود ضعیف می یابیم، و اگر بخاطر احترام قبیله کوچکت نبود تو را سنگسار می کردیم و تو در برابر ما قدرتی نداری.
92-گفت: ای قوم!آیا قبیله کوچک من نزد شما از خداوند، عزیزتر است در حالی که (فرمان) او را پشت سر انداخته اید؟ پروردگارم با آنچه انجام می دهید احاطه دارد (و آگاه است) .
93-ای قوم!هر کاری از دستتان ساخته است انجام دهید من هم کار خود را خواهم کرد!، و به زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوار کننده به سراغ او می آید و چه کسی دروغگو است، شما انتظار بکشید من هم در انتظارم.
تفسیر:
تهدیدهای متقابل شعیب و قومش
شعیب این پیامبر بزرگ که به خاطر سخنان حساب شده و رسا و دلنشینش
ص: 212
به عنوان خطیب الانبیاء (1) لقب گرفته، گفتارش را که بهترین راهگشای زندگی مادی و معنوی این گروه بود با صبر و حوصله و متانت و دلسوزی تمام ایراد کرد، اما ببینیم این قوم گمراه چگونه به او پاسخ گفتند.
(1)
آنها با چهار جمله که همگی حکایت از لجاجت و جهل و بی خبری می کرد جواب دادند.
نخست اینکه“گفتند: ای شعیب ما بسیاری از حرفهای تو را نمی فهمیم” (قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ مٰا نَفْقَهُ کَثِیراً مِمّٰا تَقُولُ) .
اساسا سخنان تو سروته ندارد!و محتوا و منطق با ارزشی در آن نیست که ما بخواهیم پیرامون آن بیندیشیم!و به همین دلیل چیزی نیست که بخواهیم آن را ملاک عمل قرار دهیم، بنا بر این زیاد خود را خسته مکن و به سراغ دیگران برو! دیگر اینکه“ما تو را در میان خود ضعیف و ناتوان می یابیم” (وَ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِینٰا ضَعِیفاً) .
بنا بر این اگر فکر کنی حرفهای بی منطقت را با قدرت و زور می توانی به کرسی بنشانی، آنهم اشتباه است.
گمان مکن اگر ما حساب تو را نمی رسیم به خاطر ترس از قدرت تو است، “اگر ملاحظه قوم و قبیله ات و احترامی که برای آنها قائل هستیم نبود ترا به بدترین صورتی به قتل می رساندیم یعنی ترا سنگباران می کردیم”! (وَ لَوْ لاٰ رَهْطُکَ لَرَجَمْنٰاکَ) .
جالب اینکه آنها از قبیله شعیب به عنوان“رهط”یاد کردند، که در لغت عرب به یک جمعیت کم از سه تا هفت یا ده و یا حد اکثر به گفته بعضی به چهل نفر اطلاق می شود، اشاره به اینکه گروه قبیله تو نیز در نظر ما قدرتی
ص: 213
1- 1) سفینه البحار ماده“شعیب”.
ندارند، بلکه ملاحظات دیگر است که ما را از این کار باز می دارد و این درست به آن میماند که ما به دیگری می گوئیم اگر ملاحظه این چهار نفر قوم و فامیل تو نبود حق تو را در دستت می گذاشتیم، در حالی که واقعا فامیل و قبیله او چهار نفر نیست بلکه منظور بیان این نکته است که آنها اهمیتی از نظر قدرت ندارند.
سرانجام گفتند“تو برای ما فردی نیرومند و شکست ناپذیر نیستی” (وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْنٰا بِعَزِیزٍ) .
تو هر چند از بزرگان قبیله ات محسوب می شوی، به خاطر برنامه ای که در پیش گرفتی در نظر ما قرب و منزلتی نداری. شعیب بدون اینکه از سخنان زننده و توهینهای آنها از جا در برود، با همان منطق شیوا و بیان رسا به آنها چنین پاسخ گفت:
ای قوم!آیا این چند نفر قوم و قبیله من نزد شما“از خداوند عزیزترند”؟ (قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ) .
شما که به خاطر فامیل من که به گفته خودتان چند نفری بیش نیستند به من آزار نمی رسانید چرا به خاطر“خدا”سخنانم را نمی پذیرید؟ آیا چند نفر در برابر عظمت پروردگار به حساب می آیند؟ .
آیا شما برای خدا احترام قائلید؟ “با اینکه او و فرمان او را پشت سر انداخته اید”؟ (وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَکُمْ ظِهْرِیًّا (1)) .
(1)
و در پایان می گوید: فکر نکنید خداوند اعمال شما را نمی بیند و سخنانتان را نمی شنود، “یقین بدانید که پروردگار من به تمام اعمالی که انجام می دهید،
ص: 214
1- 1) در زبان عرب هنگامی که می خواهند بی اعتنایی نسبت به چیزی را به صورت کنایی بیان کنند می گویند”جعلته تحت قدمی“یا”جعلته دبر اذنی“یا”جعلته وراء ظهری“یا”جعلته ظهریا“ (آن را پشت گوش انداختم-پشت سر گذاشتم) و ظهری از ماده ظهر (بر وزن قهر) گرفته شده و یاء، یاء نسبت است و کسره ظاء بخاطر تغییراتی است که گاه در اسم منسوب می دهند.
احاطه دارد” (إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ) . سخنگوی بلیغ کسی است که در برابر تمام موضع گیری های طرف مقابل موضع خود را در لابلای سخنانش مشخص کند، از آنجا که مشرکان قوم شعیب در آخر سخنان خود، او را تهدید ضمنی به سنگسار کردن نمودند، و قدرت خود را به رخ او کشیدند، شعیب موضع خویش را در برابر تهدید آنها چنین مشخص می کند:
“ای قوم من!هر چه در قدرت دارید انجام دهید و کوتاهی نکنید و هر کاری از دستتان ساخته است مضایقه ننمائید” (وَ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ) (1) .
(1)
“من نیز کار خودم را می کنم” (إِنِّی عٰامِلٌ) .
“اما بزودی خواهید فهمید چه کسی گرفتار عذاب خوار کننده خواهد شد من یا شما و چه کسی دروغگو است، من یا شما؟ ” (سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ) .
و حال که چنین است، شما در انتطار بمانید، من هم در انتظارم (وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ) (2) .
(2)
“شما در انتظار این باشید که بتوانید با قدرت و جمعیت و ثروت و نفوذتان بر من پیروز شوید من هم در انتظار این هستم که مجازات دردناک الهی بزودی دامان شما جمعیت گمراه را بگیرد و از صفحه گیتی بر اندازد”!
ص: 215
1- 1) “مکانه”مصدر یا اسم مصدر به معنی قدرت بر چیزی داشتن است.
2- 2) “رقیب”به معنی حافظ و مراقب و نگاهبان است، و در اصل از“رقبه” که به معنی گردن است گرفته شده و این معنی یا به خاطر آنست که شخص حافظ و مراقب گردن کسی را که در حفاظت او است حفظ می کند (کنایه از اینکه جان او را حفظ می کند) و یا به خاطر اینکه گردن می کشد تا برنامه پاسداری و حفاظت را انجام دهد.