[سوره هود (11) : آیات 23 تا 24]
اشاره
إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (23) مَثَلُ اَلْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ اَلْأَصَمِّ وَ اَلْبَصِیرِ وَ اَلسَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (24)
ترجمه:
23-آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم بودند، آنها یاران بهشتند، و جاودانه در آن خواهند ماند.
24-حال این دو گروه (مؤمنان و منکران) حال“نابینا و کر”و“بینا و شنوا”است آیا این دو همانند یکدیگرند؟ آیا فکر نمی کنید؟
تفسیر:
اشاره
در تعقیب آیات گذشته که حال گروهی از منکران وحی الهی را تشریح می کرد، این دو آیه نقطه مقابل آنها یعنی حال مؤمنان راستین را بیان می کند.
نخست می گوید: “کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم و به وعده های او مطمئن بودند، اصحاب و یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند” إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ) .
در اینجا به دو نکته باید توجه داشت:
اشاره
[1-بیان سه وصف“ایمان”و“صالح”و“تسلیم”]
1-بیان این سه وصف یعنی“ایمان”و“عمل صالح”و“تسلیم و خضوع در برابر دعوت حق”در حقیقت بیان سه واقعیت مرتبط با یکدیگر است، چرا که عمل صالح میوه
ص: 65
درخت ایمان است، ایمانی که چنین ثمری نداشته باشد، ایمان سست و بی ارزشی است که نمی توان آن را به حساب آورد، همچنین مساله تسلیم و خضوع و اطمینان به وعده های پروردگار از آثار ایمان و عمل صالح می باشد، چرا که اعتقاد صحیح و عمل پاک سرچشمه پیدایش این صفات و ملکات عالی در درون جان انسان است.
[2-معنی اخبتوا]
2-اخبتوا از ماده“اخبات”از ریشه“خبت” (بر وزن ثبت) گرفته شده که به معنی زمین صاف و وسیع است که انسان به راحتی و با اطمینان می تواند در آن گام بردارد، به همین جهت این ماده در معنی اطمینان به کار رفته است، و به معنی خضوع و تسلیم نیز آمده، چرا که چنین زمینی هم برای گام برداشتن اطمینان بخش است، و هم در برابر رهروان خاضع و تسلیم.
بنا بر این جمله أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ، ممکن است به یکی از سه معنی زیر باشد که در عین حال جمع هر سه نیز با هم منافاتی ندارد:
1-مؤمنان راستین در برابر خداوند خاضعند.
2-آنها در برابر فرمان پروردگارشان تسلیمند.
3-آنها به وعده های خداوند اطمینان دارند.
و در هر صورت اشاره به یکی از عالیترین صفات انسانی مؤمنان است که اثرش در تمام زندگی آنان منعکس است.
جالب اینکه در حدیثی از امام صادق ع چنین می خوانیم که“یکی از یارانش عرض کرد در میان ما مردی است که نام او”کلیب“است، هیچ حدیثی از ناحیه شما صادر نمی شود مگر اینکه او فورا می گوید من در برابر آن تسلیم، و لذا ما اسم او را”کلیب تسلیم“گذارده ایم.
امام فرمود: رحمت خدا بر او باد، سپس اضافه کرد: “آیا می دانی تسلیم چیست”؟ ما ساکت شدیم، فرمود: به خدا سوگند این همان”اخبات“است که در کلام خداوند
ص: 66
عز و جل اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ آمده است (1) .
(1)
در آیه بعد خداوند حال این دو گروه را در ضمن یک مثال روشن و زنده بیان می کند و می گوید: “حال این دو گروه، حال”نابینا و کر”و“بینا و شنوا”است“ (مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ) .
“آیا این دو گروه همانند یکدیگرند” (هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً) .
“آیا شما متذکر نمی شوید و نمی اندیشید” (أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ) همانگونه که در علم”معانی بیان“آمده است، همواره برای مجسم ساختن حقایق عقلی و توضیح و تبیین آنها در سطح عموم، “معقولات”را به”محسوسات“تشبیه می کنند، قرآن این روش را زیاد به کار برده، و در بیان بسیاری از مسائل حساس و پر اهمیت، با استفاده از مثلهای روشن و زیبا، حقایق را به عالیترین صورتی تبیین می کند.
بیان فوق نیز از همین قبیل است، چرا که مؤثرترین وسیله برای شناخت حقایق حسی در جهان طبیعت چشم و گوش است، به همین دلیل نمی توان باور کرد، که افرادی که از چشم و گوش به طور کلی مثلا بصورت مادرزاد بی بهره باشند، چیز درستی از این جهان طبیعت درک کنند، آنها مسلما در یک عالم بی خبری کامل به سر خواهند برد.
همین گونه آنها که بر اثر لجاجت و دشمنی با حق و گرفتار بودن در چنگال تعصب و خودخواهی و خودپرستی، چشم و گوش حقیقت بین را از دست داده اند هرگز نمی توانند، حقایق مربوط به عالم غیب و اثرات ایمان و لذت عبادت پروردگار و شکوه تسلیم در برابر فرمان او را درک کنند، اینگونه افراد به کوران و کرانی میمانند که در تاریکی مطلق و سکوت مرگبار زندگی دارند، در حالی که مؤمنان راستین با چشم باز و گوش شنوا هر حرکتی را می بینند و هر صدایی را می شنوند و با توجه به آن راه خود را به سوی سرنوشتی سعادت آفرین می گشایند.
ص: 67
1- 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 216.