[سوره النساء (4) : آیه 9]
اشاره
وَ لْیَخْشَ اَلَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّهً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً (9)
ترجمه:
9-آنها که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند از آینده آنان می ترسند باید (از ستم در باره یتیمان مردم) بترسند، پس از (مخالفت) خدا بپرهیزند و (با یتیمان مردم) با نرمی و محبت سخن بگویند.
تفسیر:
اشاره
جلب عواطف به سوی یتیمان
وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا
…
قرآن برای برانگیختن عواطف مردم در برابر وضع یتیمان اشاره به حقیقتی
ص: 277
می کند که گاهی مردم از آن غافل میشوند، و آن اینکه: شما با یتیمان مردم همانگونه رفتار کنید که دوست می دارید با یتیمان شما در آینده رفتار نمایند، منظره کودکان بی پناه، و اطفال بی سرپرست خود را که تحت سرپرستی انسانی سنگدل و خائن قرار گرفته که نه به احساسات آنها پاسخ مثبت می دهد، و نه در اموال آنها رعایت عدالت می کند در نظر بگیرید، این منظره دردناک چه اندازه شما را ناراحت میکند، و چه قدر به آینده فرزندان خود علاقه مندید؟ همان اندازه نسبت به فرزندان و یتیمان دیگران علاقه مند باشید، و از ناراحتی آنها ناراحت شوید، بنا بر این، مفهوم آیه چنین است: “آنها که از وضع آینده فرزندان خود می ترسند، باید از خیانت در باره یتیمان و آزار آنها بترسند”.
اصولا مسائل اجتماعی همواره به شکل یک سنت از امروز به فردا. و از فردا به آینده دور دست سرایت می کند، آنها که سنت ظالمانه ای در اجتماع می گذارند و مثلا رسم“آزار به یتیمان”را در جامعه رواج می دهند، در حقیقت خود عاملی هستند که در آینده با فرزندانشان نیز چنین شود، بنا بر این نه تنها به فرزندان دیگران ستم می کنند، بلکه راه ستمگری را به فرزندان خود نیز هموار می سازند. فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً “اکنون که چنین است باید سرپرستان ایتام، از مخالفت با احکام خدا بپرهیزند و با یتیمان، با زبان ملایم و عباراتی سرشار از عواطف انسانی سخن بگویند” تا ناراحتی درونی و زخمهای قلب آنها به این وسیله التیام یابد.
این دستور عالی اسلامی که در جمله فوق بیان شد، اشاره به یک نکته روانی در مورد پرورش یتیمان می کند که درخور نهایت دقت است و آن اینکه: نیازمندی کودک یتیم، منحصر به خوراک و پوشاک نیست، بلکه پاسخ گفتن به عواطف و احساسات قلبی او مهمتر است و در ساختمان آینده او فوق العاده مؤثر می باشد زیرا طفل یتیم بسان دیگران، انسان است، و باید از نظر نیازهای عاطفی نیز تغذیه شود، باید از محبت ها و نوازشهای یک کودک که در دامان پدر و مادر است بهره مند
ص: 278
گردد، او مانند یک بچه گوسفند نیست که صبح همراه گله به چراگاه رود و غروب برگردد، بلکه باید علاوه بر مراقبتهای جسمی از نظر تمایلات روانی نیز اشباع شود و گرنه کودکی سنگدل، شکست خورده، فاقد شخصیت و خطرناک به عمل خواهد آمد.
توضیح لازم
یکی از یاران امام صادق ع نقل می کند که روزی امام ششم ع فرمود هر کس ظلمی به کسی کند خداوند فردی را مسلط می کند که نسبت به او و بر- فرزندان او همان ظلم و ستم را انجام دهد، من در دل با خود گفتم عجبا پدر ظالم است، ولی فرزند باید نتیجه ظلم او را ببیند؟!قبل از اینکه من سخن خود را بیان کنم امام فرمودند: قرآن میگوید“ وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّهً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ ” (1) همان سؤال که برای راوی حدیث پیدا شده، برای بسیاری پیدا میشود که چگونه خداوند مجازات عمل کسی را بر دیگری روا می دارد، و اصولا کودکان شخص ستمگر چه گناهی کرده اند که گرفتار ستم شوند؟! پاسخ این سؤال را توضیحی که در بالا بیان کردیم میتوان دریافت، و آن اینکه کارهایی که افراد در اجتماع مرتکب می شوند تدریجا شکل یک سنت به- خود میگیرد، و به نسلهای آینده منتقل میشود، بنا بر این آنها که اساس ظلم و ستم بر ایتام را در اجتماع می گذارند بالآخره، روزی این بدعت غلط، دامان فرزندان خود آنها را خواهد گرفت، و در حقیقت این موضوع یکی از آثار وضعی و تکوینی اعمال آنها است و اگر به خداوند نسبت داده میشود بخاطر آن است که تمام آثار تکوینی و خواص علت و معلول به او منسوب است، و به هیچ وجه ظلم و ستمی
(1)
ص: 279
1- 1) -تفسیر برهان جلد اول صفحه 346
از ناحیه خداوند بر کسی نخواهد شد، خلاصه هنگامی که پای ظلم و ستم در اجتماع باز شد پای“ظالم”و فرزندان او را هم خواهد گرفت.