[سوره النساء (4) : آیه 86]
اشاره
وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَسِیباً (86)
ترجمه:
86-و هنگامی که کسی به شما تحیت گوید پاسخ آن را به طور بهتر دهید یا (لا اقل) به همان گونه پاسخ گوئید، خداوند حساب همه چیز را دارد.
تفسیر:
اشاره
هر گونه محبتی را پاسخ گوئید
گرچه بعضی از مفسران معتقدند که پیوند و ارتباط این آیه با آیات قبل، از این نظر است که در آیات گذشته بحثهایی پیرامون جهاد بود و در این آیه
ص: 41
دستور می دهد که اگر دشمنان از در دوستی و صلح در آیند شما نیز پاسخ مناسب دهید، ولی روشن است که این پیوند، مانع از آن نیست که یک حکم کلی و عمومی در زمینه تمام تحیتها و اظهار محبتهایی که از طرف افراد مختلف می شود، بوده باشد.
آیه در آغاز می گوید: “هنگامی که کسی به شما تحیت گوید پاسخ آن را به طرز بهتر بدهید و یا لا اقل به طور مساوی پاسخ گوئید”.
(وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا) “تحیت”در لغت از ماده“حیات”و به معنی دعا برای حیات دیگری کردن است خواه این دعا به صورت سلام علیک (خداوند تو را به سلامت دارد) و یا حیاک اللّٰه (خداوند تو را زنده بدارد) و یا مانند آن، باشد ولی معمولا از این کلمه هر نوع اظهار محبتی را که افراد بوسیله سخن، با یکدیگر می کنند شامل می شود که روشنترین مصداق آن همان موضوع سلام کردن است.
ولی از پاره ای از روایات، همچنین تفاسیر، استفاده می شود که اظهار محبتهای عملی نیز در مفهوم“تحیت”داخل است، در تفسیر علی بن ابراهیم از امام باقر و امام صادق ع چنین نقل شده که:
المراد بالتحیه فی الایه السلام و غیره من البر: “منظور از تحیت در آیه، سلام و هر گونه نیکی کردن است”و نیز در روایتی در کتاب مناقب چنین می خوانیم“کنیزی یک شاخه گل خدمت امام حسن ع هدیه کرد، امام در مقابل آن وی را آزاد ساخت، و هنگامی که از علت این کار سؤال کردند، فرمود: خداوند این ادب را به ما آموخته آنجا که می فرماید: وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا و سپس اضافه فرمود: تحیت بهتر، همان آزاد کردن او است”! و به این ترتیب آیه یک حکم کلی درباره پاسخ گویی به هر نوع اظهار محبتی اعم از لفظی و عملی می باشد.
ص: 42
و در پایان آیه برای اینکه مردم بدانند چگونگی“تحیتها”و“پاسخها” و برتری یا مساوات آنها، در هر حد و مرحله ای، بر خداوند پوشیده و پنهان نیست می فرماید: خداوند حساب همه چیز را دارد.
(إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَسِیباً) “سلام”تحیت بزرگ اسلامی تا آنجا که می دانیم تمام اقوام جهان هنگامی که به هم می رسند برای اظهار محبت به یکدیگر نوعی تحیت دارند که گاهی جنبه لفظی دارد و گاهی به صورت عملی است که رمز تحیت می باشد، در اسلام نیز“سلام”یکی از روشنترین تحیتها است، و آیه فوق همانطور که اشاره شد گرچه معنی وسیعی دارد اما یک مصداق روشن آن سلام کردن است، بنا بر این طبق این آیه همه مسلمانان موظفند که سلام را به طور عالیتر و یا لا اقل مساوی جواب گویند.
از آیات قرآن نیز استفاده می شود که سلام یک نوع تحیت است.
در سوره نور آیه 61 می خوانیم: فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّهً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَهً طَیِّبَهً:
“هنگامی که وارد خانه ای شدید بر یکدیگر تحیت الهی بفرستید تحیتی پر برکت و پاکیزه”.
در این آیه سلام به عنوان تحیت الهی که هم مبارک است و هم پاکیزه معرفی شده است و ضمنا می توان از آن استفاده کرد که معنی سلام علیکم در اصل سلام اللّٰه علیکم است، یعنی درود پروردگار بر تو باد، یا خداوند تو را به سلامت دارد، و در امن و امان باشی به همین جهت سلام کردن یک نوع اعلام دوستی و صلح و ترک مخاصمه و جنگ محسوب می شود.
از پاره ای از آیات قرآن نیز استفاده می شود که تحیت اهل بهشت نیز سلام است. أُوْلٰئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَهَ بِمٰا صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فِیهٰا تَحِیَّهً وَ سَلاٰماً.
“اهل بهشت در برابر استقامتشان از غرفه های بهشتی بهره مند می شوند و
ص: 43
تحیت و سلام به آنها نثار می شود” (فرقان-75) و در آیه 23 سوره ابراهیم و آیه 10 سوره یونس درباره بهشتیان نیز می خوانیم تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ: “تحیت آنها در بهشت سلام است.
و نیز از آیات قرآن استفاده می شود که تحیت به معنی سلام (یا چیزی معادل آن) در اقوام پیشین بوده است چنان که در سوره ذاریات آیه 25 در داستان ابراهیم می گوید هنگامی که فرشتگان مامور مجازات قوم لوط به صورت ناشناس بر او وارد شدند به او سلام کردند و او هم پاسخ آنها را به سلام داد: إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ.
از اشعار عرب جاهلی نیز استفاده می شود که تحیت به وسیله سلام در آن ایام بوده است (1) .
(1)
هر گاه بی طرفانه این تحیت اسلامی را که محتوی توجه به خدا و دعا برای سلامت طرف و اعلام صلح و امنیت است با تحیتهای دیگری که در میان اقوام مختلف معمول است مقایسه کنیم ارزش آن برای ما روشنتر می گردد.
در روایات اسلامی تاکید زیادی روی سلام شده تا آنجا که از پیغمبر اکرم ص نقل شده:
من بدء بالکلام قبل السلام فلا تجیبوه: “کسی که پیش از سلام آغاز به سخن کند پاسخ او را نگوئید” (2) .
(2)
و نیز از امام صادق ع نقل شده که خداوند می فرماید:
ص: 44
1- 1) و لو ان لیلی الاخیلیه سلمت علی و دونی جندل و صفایح لسلمت تسلیم البشاشه او زقا الیها صدی من جانب القبر صائح شعر از یکی از شعرای جاهلیت به نام”توبه“است.
2- 2) اصول کافی ج 2 باب التسلیم.
البخیل من یبخل بالسلام: “بخیل کسی است که حتی از سلام کردن بخل ورزد” (1) .
(1)
و در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم:
ان اللّٰه عز و جل یحب افشاء السلام:
“خداوند افشاء سلام را دوست دارد” (2) منظور از افشای سلام، سلام کردن به افراد مختلف است.
(2)
در احادیث، آداب فراوانی درباره سلام وارد شده از جمله اینکه: سلام تنها مخصوص کسانی نیست که انسان با آنها آشنایی خاصی دارد، چنان که در حدیثی داریم که از پیامبر اکرم ص سؤال شد ای العمل خیر؟ : “کدام عمل بهتر است؟ “فرمود:
تطعم الطعام و تقرء السلام علی من عرفت و من لم تعرف:
“اطعام طعام کن و سلام به کسانی که می شناسی و نمی شناسی بنما” (3) و نیز در احادیث وارد شده که سواره بر پیاده، و آنها که مرکب گرانقیمتتری دارند به کسانی که مرکب ارزانتر دارند، سلام کنند، و گویا این دستور یک نوع مبارزه با تکبر ناشی از ثروت و موقعیتهای خاص مادی است، و این درست نقطه مقابل چیزی است که امروز دیده می شود که تحیت و سلام را وظیفه افراد پائینتر می دانند و شکلی از استعمار و استعباد و بت پرستی به آن می دهند، و لذا در حالات پیامبر ص می خوانیم که او به همه حتی به کودکان سلام می کرد.
(3)
البته این سخن منافات با دستوری که در بعضی از روایات وارد شده که افراد کوچکتر از نظر سن بر بزرگتر سلام کنند ندارد، زیرا این یک نوع ادب و تواضع انسانی است و ارتباطی با مسئله اختلاف طبقاتی و تفاوت در ثروت و
ص: 45
1- 1 و 2) اصول کافی ج 2-باب التسلیم.
2- 3) تفسیر فی ظلال ذیل آیه.
3-
موقعیتهای مادی ندارد.
در پاره ای از روایات دستور داده شده است که به افراد رباخوار، فاسق، منحرف و مانند آنها سلام نکنید و این خود یک نوع مبارزه با فساد است، مگر اینکه سلام کردن به آنها وسیله ای باشد برای آشنایی و دعوت به ترک منکر.
ضمنا باید توجه داشت که منظور از تحیت به احسن آن است که سلام را با عبارات دیگری مانند”و رحمه اللّٰه”و مانند”و رحمه اللّٰه و برکاته“ تعقیب کنند.
در تفسیر”در المنثور“می خوانیم شخصی به پیغمبر اکرم ص عرض کرد”السلام علیک“پیامبر ص فرمود: “السلام علیک و رحمه اللّٰه”، دیگری عرض کرد”السلام علیک و رحمه اللّٰه“پیامبر ص فرمود”و علیک السلام و رحمه اللّٰه و برکاته“نفر دیگری گفت: “السلام علیک و رحمه اللّٰه و برکاته”پیامبر ص فرمود: “و علیک”و هنگامی که سؤال کرد که چرا جواب مرا کوتاه بیان کردید فرمود: “قرآن می گوید: تحیت را به طرز نیکوتری پاسخ گوئید اما تو چیزی باقی نگذاشتی”!در حقیقت پیامبر ص در مورد نفر اول و دوم تحیت به نحو احسن گفت اما در مورد شخص سوم به مساوی زیرا جمله”علیک“ مفهومش این است که تمام آنچه گفتی بر تو نیز باشد (1) .
(1)