[سوره النساء (4) : آیه 43]
اشاره
یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا اَلصَّلاٰهَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ اَلْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً (43)
ترجمه:
43-ای کسانی که ایمان آورده اید در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می گوئید و همچنین هنگامی که جنب هستید، مگر اینکه مسافر باشید، تا غسل کنید، و اگر بیمارید یا مسافر و یا“قضای حاجت”کرده اید و یا با زنان آمیزش جنسی داشته اید و در این حال آب (برای وضو و غسل) نیابید با خاک پاکی تیمم کنید، به این طریق که صورتها و دستها را با آن مسح کنید، خداوند بخشنده و آمرزنده است.
تفسیر:
اشاره
چند حکم فقهی
از آیه فوق چند حکم اسلامی استفاده می شود:
1-تحریم نماز در حال مستی، یعنی افراد مست نمی توانند مشغول اداء فریضه نماز شوند و نماز آنها در این حال باطل است، فلسفه آن هم روشن است، زیرا نماز گفتگوی بنده و راز و نیاز او با خدا است و باید در نهایت هوشیاری انجام گردد و افراد مست از این مرحله دور و بیگانه اند (یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰهَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ) .
ص: 395
ممکن است در اینجا کسانی سؤال کنند که آیا مفهوم آیه فوق این نیست که نوشیدن مشروبات الکلی فقط در صورتی ممنوع است که مستی تا حال نماز باقی بماند و دلیل ضمنی بر جواز آن در سایر حالات می باشد؟! پاسخ این سؤال-به خواست خدا-به طور تفصیل در تفسیر آیه 90 سوره مائده خواهد آمد اما بطور اجمال این است که اسلام برای پیاده کردن بسیاری از احکام خود، از روش“تدریجی”استفاده کرده مثلا همین مسئله تحریم مشروبات الکلی را در چند مرحله پیاده نموده است، نخست آن را به عنوان یک نوشیدنی نامطلوب و نقطه مقابل رزقا حسنا (نحل-67) سپس در صورتی که مستی آن در حال نماز باشد جلوگیری کرده (آیه فوق) و بعد منافع و مضار آن را با هم مقایسه نموده و غلبه زیانهای آن، بیان شده است (بقره-219) و در مرحله آخر نهی قاطع و صریح از آن نموده است (مائده-90) .
اصولا برای ریشه کن ساختن یک مفسده اجتماعی و اخلاقی که محیط به طور عمیق به آن آلوده شده است راهی بهتر از این روش نیست که افراد را تدریجا آماده کنند و سپس حکم نهایی اعلام گردد، ضمنا باید توجه داشت، آیه فوق به هیچ وجه دلالت بر اجازه نوشیدن خمر ندارد بلکه تنها در باره مستی در حال نماز سخن گفته، و در مورد غیر نماز سکوت اختیار کرده تا مرحله نهایی حکم فرا رسد.
البته با توجه به اینکه اوقات پنجگانه نماز مخصوصا در آن زمان که معمولا در پنج وقت انجام می شد فاصله چندانی با هم ندارند، خواندن نماز در حال هشیاری، لازمه اش این است که در فاصله این اوقات از نوشیدن مایعات مست کننده به کلی صرف نظر شود زیرا غالبا مستی آن تا موقع نماز ادامه می یابد، و حالت هشیاری پیدا نمی شود، بنا بر این حکم آیه فوق شبیه یک تحریم همیشگی و مستمر است.
این موضوع نیز لازم به یادآوری است که در روایات متعددی که در کتب شیعه و اهل تسنن وارد شده آیه فوق به“مستی خواب”تفسیر شده یعنی در حالی که
ص: 396
هنوز کاملا بیدار نشده اید، شروع به نماز نکنید تا بدانید چه می گوئید. (1)
(1)
ولی چنین به نظر می رسد که این تفسیر از مفهوم حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ استفاده شده است اگر چه در معنی سکاری داخل نباشد.
به عبارت دیگر از جمله“تا بدانید چه می گویید”استفاده می شود، نماز خواندن در هر حالی که انسان از هشیاری کامل برخوردار نباشد، ممنوع است، خواه حالت مستی باشد یا باقیمانده حالت خواب.
ضمنا از این جمله نیز می توان استفاده کرد که بهتر است در حال کسالت و کمی توجه نیز انسان نماز نخواند، زیرا حالت فوق به صورت ضعیف در او وجود دارد و شاید به همین جهت است که در روایتی از امام باقر ع نقل شده که فرمود:
“در حالتی که کسل هستید یا چرت آلود یا سنگین، مشغول نماز نشوید زیرا خداوند مؤمنان را از نماز خواندن در حال مستی نهی کرده است” (2) 2-باطل بودن نماز در حال جنابت-که با جمله و لا جنبا به آن اشاره شده است-سپس استثنایی برای این حکم بیان فرموده و می گوید إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ: “مگر اینکه مسافر باشید” (و در مسافرت گرفتار بی آبی شوید که در این حال نماز خواندن به شرط تیمم که در ذیل آیه خواهد آمد جایز است) .
(2)
ولی در روایات و اخبار تفسیر دیگری برای آیه نیز آمده است (3) و آن اینکه منظور از صلاه در آیه محل نماز گذاردن و مسجد است یعنی در حال جنابت وارد مساجد نشوید، سپس کسانی را که عبورا از مسجد می گذرند استثناء فرموده و می گوید إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ یعنی می توانید در حال جنابت عبورا از مسجد بگذرید
(3)
ص: 397
1- 1) -تفسیر نور الثقلین جلد اول صفحه 483 و تفسیر قرطبی جلد سوم صفحه 1771.
2- 2) -نور الثقلین جلد اول صفحه 483 شبیه به این مضمون در صحیح بخاری نیز آمده است.
3- 3) -وسائل جلد اول صفحه 486.
و از بعضی روایات استفاده می شود که جمعی از مسلمانان و صحابه پیامبر ص خانه هایی در اطراف مسجد پیامبر ص ساخته بودند که درهای آن به مسجد گشوده می شد و به آنها اجازه داده شد که در حال جنابت از مسجد بگذرند بدون اینکه در آن توقف کنند.
ولی باید توجه داشت که لازمه تفسیر فوق این خواهد بود که کلمه صلاه در آیه به دو معنی آمده باشد یکی به معنی خود“نماز”و دیگر به معنی“محل نماز” زیرا دو حکم مختلف در آیه فوق بیان شده، یکی خودداری از نماز در حال مستی و دیگری خودداری کردن جنب از ورود در مساجد (البته استعمال یک لفظ در دو معنی یا بیشتر چنان که در اصول گفته ایم مانعی ندارد ولی خلاف ظاهر است و بدون قرینه جایز نیست اما روایات فوق می تواند قرینه آن باشد) .
3-جواز نماز خواندن یا عبور از مسجد بعد از غسل کردن که با جمله حتی تغتسلوا بیان شده است.
4-تیمم برای معذورین-سپس اشاره به حکم تیمم برای معذورین کرده و می فرماید: وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ … : “اگر بیمار باشید و یا در سفر… ”. در این عبارت در حقیقت تمام موارد تشریع تیمم جمع است، نخست موردی که آب برای بدن ضرر داشته باشد و دیگر مواردی که انسان دسترس به- آب (یا استعمال آب) ندارد و با جمله أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ به علل احتیاج به تیمم، اشاره کرده و می فرماید: “هنگامی که از قضای حاجت برگشتید و یا با زنان آمیزش جنسی داشتید”فلم تجدوا ماء: “و دسترسی به آب نداشته باشید” فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً: “در این موقع با خاک پاکیزه ای تیمم کنید” سپس طرز تیمم را بیان فرموده، می گوید: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ: “سپس صورت و دستهای خود را مسح کنید”.
و در پایان آیه اشاره به این حقیقت می کند که دستور مزبور، یک نوع تسهیل و تخفیف برای شما است، چون“خداوند بخشنده و آمرزنده است”.
ص: 398
در اینجا توجه به چند نکته لازم است:
1-جمله فلم تجدوا ماء که به اصطلاح با فاء تفریع شروع شده مربوط به جمله أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ است یعنی هنگامی که در مسافرت باشید ممکن است، آب پیدا نکنید و نیازمند به تیمم شوید-زیرا هنگامی که انسان در شهر است کمتر چنین اتفاق می افتد. و از اینجا روشن می شود که سخنی را که بعضی از مفسران مانند نویسنده المنار گفته است که“مسافرت به تنهایی برای تیمم کردن بجای وضو کافی است حتی اگر انسان آب در اختیار داشته باشد”سخن بی اساسی است، زیرا کلمه فاء تفریع در فلم تجدوا این سخن را ابطال می کند، چون مفهوم آن این است که مسافرت گاهی موجب عدم دسترسی به آب می گردد و در اینجا باید تیمم کرد، نه اینکه مسافرت به تنهایی مجوز تیمم است، و عجب این است که نویسنده مزبور به- فقهای اسلام در این زمینه حمله کرده در حالی که حمله مزبور هیچ موردی ندارد.
2-کلمه“او”در أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ به معنی واو است زیرا تنها بیمار بودن یا مسافر بودن سبب تیمم نمی شود، بلکه در چنین حالی اگر موجبات وضو یا غسل حاصل شود، آن گاه تیمم واجب می گردد.
3-عفت بیان قرآن در این آیه همانند بسیاری از آیات دیگر کاملا مشهود است زیرا هنگامی که می خواهد از قضای حاجت سخن بگوید تعبیری را انتخاب می کند که هم مطلب را بفهماند و هم واژه صریح و نامناسبی به کار نبرده باشد و می- گوید: أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ توضیح اینکه“غائط”بر خلاف مفهومی که امروز از آن می فهمند (1) در اصل به معنی زمین گودی است که انسان را از انظار دور می دارد و افراد بیابان گرد و مسافر در آن زمان برای“قضای حاجت”آنجا می رفتند، تا از دیدگاه مردم دور باشند، بنا بر این معنی جمله چنین می شود:
(1)
“اگر یکی از شما از مکان گودی آمده باشد… “که روی هم رفته کنایه از قضای حاجت است و جالب اینکه به جای”شما”“یکی از شما”به کار رفته تا عفت بیان آن
ص: 399
1- 1) -غائط در تعبیرات امروز غالبا به مدفوع انسان گفته می شود.
بیشتر باشد. (دقت کنید) و همچنین آنجا که از آمیزش جنسی سخن می گوید با تعبیر أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ “یا با زنان تماس گرفته باشید… “مطلب را می فهماند، و واژه”لمس”کنایه زیبایی از آمیزش جنسی است.
4-در باره سایر خصوصیات تیمم از جمله صَعِیداً طَیِّباً در ذیل آیه 6 سوره مائده به خواست خدا مشروحا بحث خواهیم کرد.
فلسفه تیمم
بسیاری می پرسند دست زدن به روی خاک و به پیشانی و پشت دستها کشیدن چه فایده ای می تواند داشته باشد؟ به خصوص اینکه می دانیم بسیاری از خاکها آلوده اند و ناقل میکربها.
در پاسخ این گونه ایرادها باید به دو نکته توجه داشت:
الف-فایده اخلاقی-تیمم یکی از عبادات است، و روح عبادت به معنی واقعی کلمه در آن منعکس می باشد، زیرا انسان پیشانی خود را که شریفترین عضو بدن او است با دستی که بر خاک زده، لمس می کند تا فروتنی و تواضع خود را در پیشگاه او آشکار سازد، یعنی پیشانی من و همچنین دستهای من در برابر تو تا آخرین حد، خاضع و متواضعند، و به دنبال این کار متوجه نماز و یا سایر عباداتی که مشروط به وضو و غسل است می شود، و به این ترتیب در پرورش روح تواضع و عبودیت و شکر- گزاری در بندگان اثر می گذارد.
ب-فایده بهداشتی-امروز ثابت شده که خاک به خاطر داشتن باکتریهای فراوان می تواند آلودگیها را از بین ببرد، این باکتریها که کار آنها تجزیه کردن مواد آلی و از بین بردن انواع عفونتها است معمولا در سطح زمین و اعماق کم که از هوا و نور آفتاب بهتر می توانند استفاده کنند فراوانند، به همین دلیل
ص: 400
هنگامی که لاشه های حیوانات و یا بدن انسان پس از مردن زیر خاک دفن شود و همچنین مواد آلوده گوناگونی که روی زمینها می باشد، در مدت نسبتا کوتاهی تجزیه شده و بر اثر حمله باکتریها کانون عفونت از هم متلاشی می گردد، مسلم است اگر این خاصیت در خاک نبود کره زمین در مدت کوتاهی مبدل به یک کانون عفونت می شد، اصولا خاک خاصیتی شبیه مواد“آنتی بیوتیک”دارد و تاثیر آن در کشتن میکربها فوق العاده زیاد است.
بنا بر این خاک پاک نه تنها آلوده نیست بلکه از بین برنده آلودگیها است و می تواند از این نظر تا حدودی جانشین آب شود، با این تفاوت که آب حلال است، یعنی میکربها را حل کرده و با خود می برد، ولی خاک میکرب کش است.
اما باید توجه داشت که خاک تیمم کاملا پاک باشد همانطور که قرآن در تعبیر جالب خود می گوید: “طیبا”.
قابل توجه اینکه تعبیر به“صعید”که از ماده“صعود”گرفته شده اشاره به این است که بهتر است خاکهای سطح زمین برای این کار انتخاب شود، همان خاکهایی که در معرض تابش آفتاب و مملو از هوا و باکتریهای میکرب کش است، اگر چنین خاکی طیب و پاکیزه نیز بود، تیمم با آن اثرات فوق را دارد بدون اینکه کمترین زیانی داشته باشد (در ذیل آیه 6 سوره مائده نیز در این باره سخن خواهیم گفت) .
ص: 401