[سوره النساء (4) : آیه 33]
اشاره
وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ وَ اَلَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً (33)
ترجمه:
33-برای هر کس وارثانی قرار دادیم که از میراث پدر و مادر و نزدیکان ارث ببرند و (نیز) کسانی که با آنها پیمان بسته اید نصیبشان را بپردازید، خداوند بر هر چیز شاهد و ناظر است.
تفسیر:
وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ (1) مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ
(1)
بار دیگر قرآن به مسائل ارث بازگشته و می گوید: “برای هر کس اعم از زن و مرد، وارثانی قرار دادیم که از او ارث می برند و آنچه پدران و مادران و نزدیکان از خود به یادگار می گذارند طبق برنامه خاصی در میان آنها تقسیم می گردد”.
این جمله در حقیقت خلاصه ای از احکام ارث است که در آیات سابق در مورد خویشاوندان و نزدیکان بیان شد و مقدمه ای است برای حکمی که به دنبال آن بیان گردیده است.
ص: 367
1- 1) -موالی جمع“مولی”در اصل از ماده“ولایت”به معنی ارتباط و اتصال است، و به تمام افرادی که به یکدیگر به نوعی ارتباط دارند اطلاق می شود، منتها در پاره ای از موارد به معنی ارتباط“سرپرست”با“پیروان”می باشد و در آیه فوق به معنی وارثان است.
وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ
سپس اضافه می کند: “کسانی که با آنها پیمان بسته اید، نصیب و سهم آنها را از ارث بپردازید”و اینکه در آیه از پیمان، تعبیر به عقد یمین (گره زدن با دست راست) شده به خاطر آن است که انسان معمولا برای هر کار بیشتر از دست راست استفاده می کند و پیمان نیز شبیه به یک نوع گره زدن است.
اکنون ببینیم“هم پیمانها”یی که باید سهم ارث آنها را پرداخت چه اشخاصی هستند؟ بعضی از مفسران احتمال داده اند که منظور“زن و شوهر”است، زیرا آنها با یکدیگر پیمان زناشویی بسته اند، ولی این احتمال بعید به نظر می رسد چون تعبیر ازدواج به“عقد یمین”و مانند آن در قرآن بسیار کم است، به علاوه تکرار مطالب گذشته محسوب می شود.
آنچه به مفهوم آیه نزدیکتر است همان پیمان“ضمان جریره”می باشد که قبل از اسلام وجود داشت، و اسلام آن را اصلاح کرد، و چون جنبه سازنده داشت بر آن صحه گذاشت، و آن چنین بود که: “دو نفر با هم قرار می گذاشتند که در کارها “برادروار”به یکدیگر کمک کنند، و در برابر مشکلات یکدیگر را یاری نمایند، و به هنگامی که یکی از آنها از دنیا برود، شخصی که بازمانده است از وی ارث ببرد” اسلام این پیمان دوستی و برادری را به رسمیت شناخت، ولی تاکید کرد که ارث بردن چنین هم پیمانی منحصرا در زمینه عدم وجود طبقات خویشاوندان خواهد بود، یعنی اگر خویشاوندی باقی نماند شخصی که با او“ولاء ضمان جریره”پیدا کرده و چنان معاهده ای را بسته است از وی ارث می برد (شرح بیشتر این موضوع در کتب فقهی در کتاب ارث آمده است) (1) .
(1)
ص: 368
1- 1) -صورت پیمان ضمان جریره چنین است: “عاقدتک علی ان تنصرنی و انصرک و تعقل عنی و اعقل عنک و ترثنی و ارثک فیقول الآخر قبلت”: “با تو پیمان بستم که مرا یاری کنی و من ترا یاری کنم و در پرداختن غرامتها به من کمک کنی و من نیز به تو کمک کنم و از من ارث ببری و من از تو نیز ارث ببرم”سپس نفر مقابل می گوید: “قبول کردم”.
إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً
اگر در دادن سهام، صاحبان ارث کوتاهی کنید و یا حق آنها را کاملا ادا نمائید در هر حال خدا آگاه است“زیرا او شاهد و ناظر هر کار و هر چیزی می باشد”.