[سوره النساء (4) : آیه 22]
اشاره
وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ اَلنِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَهً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً (22)
ترجمه:
22-و ازدواج نکنید با زنانی که پدران شما با آنها ازدواج کرده اند، مگر آنها که در گذشته (قبل از نزول این حکم) انجام شده است، زیرا این کار عمل زشت و تنفرآوری است و روش نادرستی می باشد.
شان نزول:
در زمان جاهلیت معمول بود که هر گاه کسی از دنیا می رفت و همسر و فرزندان از خود بیادگار می گذاشت، در صورتی که آن همسر، نامادری فرزندان او بود، فرزندانش نامادری را همانند اموال او به ارث می بردند، به این ترتیب که آنها حق داشتند با نامادری خود ازدواج کنند و یا او را به ازدواج شخص دیگری در آورند، پس از اسلام، حادثه ای برای یکی از مسلمانان پیش آمد و آن این که:
یکی از انصار بنام ابو قیس از دنیا رفت فرزندش به نامادری خود پیشنهاد ازدواج نمود، آن زن گفت: من ترا فرزند خود می دانم و چنین کاری را شایسته نمی بینم
ص: 324
ولی با این حال از پیغمبر ص کسب تکلیف می کنم، سپس موضوع را خدمت پیامبر ص عرض کرد، و کسب تکلیف نمود، آیه فوق نازل شد و از این کار به شدت نهی کرد.
تفسیر:
همانطور که در شان نزول نیز اشاره شد، آیه خط بطلان به یکی از اعمال ناپسند دوران جاهلیت می کشد و می گوید: وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ:
“با زنانی که پدران شما با آنها ازدواج کرده اند ازدواج نکنید”.
اما از آنجا که هیچ قانونی معمولا شامل گذشته نمی شود، اضافه می فرماید إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ: “مگر ازدواجهایی که پیش از این انجام شده است”.
سپس برای تاکید مطلب، سه تعبیر شدید در باره این نوع ازدواج بیان می فرماید: نخست این که می گوید: این عمل، کار بسیار زشتی است (إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَهً) و بعد اضافه می کند: عملی است که موجب تنفر در افکار مردم است یعنی طبع بشر آن را نمی پسندد (و مقتا) و در پایان می فرماید: روش نادرستی است (وَ سٰاءَ سَبِیلاً) حتی در تاریخ می خوانیم که مردم جاهلی نیز این نوع ازدواج را “مقت” (تنفرآمیز) و فرزندانی که ثمره آن بودند“مقیت” (فرزندان مورد تنفر) می نامیدند.
روشن است که این حکم بخاطر مصالح و فلسفه های مختلفی مقرر شده، زیرا ازدواج با نامادری از یک سو همانند ازدواج با مادر است چون نامادری در حکم مادر دوم محسوب می شود. و از سوی دیگر تجاوز به حریم پدر و هتک احترام او است.
و از همه گذشته این عمل، تخم نفاق را در میان فرزندان یک شخص می پاشد زیرا ممکن است بر سر تصاحب نامادری میان آنها اختلاف واقع شود حتی میان
ص: 325
پدر و فرزند ایجاد رقابت می کند زیرا معمولا میان همسر دوم و همسر اول رقابت و حسادت وجود دارد، اگر این کار (ازدواج با نامادری) دو حیات پدر (پس از طلاق نامادری) انجام گیرد دلیل حسادت آن روشن است، و اگر بعد از مرگ او صورت گیرد نیز ممکن است یک نوع حسادت، نسبت به پدر از دست رفته خود پیدا کند.
تعبیرات سه گانه ای که در باره نکوهش این عمل در آیه فوق آمده، بعید نیست به ترتیب اشاره به سه فلسفه بالا باشد.