[سوره النساء (4) : آیات 51 تا 52]
اشاره
أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ اَلْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ اَلطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ اَلَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً (51) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اَللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً (52)
ترجمه:
51-آیا ندیدی کسانی را که بهره ای از کتاب (خدا) دارند (با این حال) به جبت و طاغوت (بت و بت پرستان) ایمان می آورند و به مشرکان می گویند آنها از کسانی که ایمان آورده اند هدایت یافته ترند؟! 52-آنها کسانی هستند که خداوند ایشان را از رحمت خود دور ساخته و هر کس را خدا از رحمتش دور کند، یاوری برای او نخواهی یافت.
شان نزول:
بسیاری از مفسران در شان نزول آیات فوق چنین گفته اند که بعد از حادثه “احد”یکی از بزرگان یهود بنام“کعب بن اشرف”به اتفاق هفتاد نفر از یهودیان به سوی مکه آمد، تا با مشرکان مکه بر ضد پیامبر اسلام ص هم پیمان شوند و پیمانی را که با پیامبر اسلام ص داشتند بشکنند، “کعب”به منزل ابو سفیان وارد شد و ابو سفیان او را گرامی داشت و یهود در خانه های قریش بطور پراکنده میهمان شدند، یکی از اهل مکه به کعب گفت: شما اهل کتابید و محمد نیز دارای کتاب است، حقیقت این است که ما احتمال می دهیم این کار توطئه ای باشد که برای از بین بردن ما چیده شده است، اگر می خواهید با شما هم پیمان شویم نخستین شرط آن این است که در برابر این دو بت (اشاره به دو بت بزرگ کردند) ، سجده کنید و به آنها ایمان بیاورید، آنان چنین کردند.
سپس“کعب”به اهل مکه پیشنهاد کرد که سی نفر از شما و سی نفر از ما
ص: 416
به کنار خانه کعبه برویم و شکم های خود را بر دیوار خانه کعبه بگذاریم و با پروردگار کعبه عهد کنیم که در نبرد با محمد کوتاهی نکنیم، این برنامه نیز انجام شد، و پس از پایان آن، ابو سفیان رو به کعب کرده، گفت: تو مرد دانشمندی هستی و ما بیسواد و درس نخوانده!، به عقیده تو، “ما”و“محمد”کدام به حق نزدیکتریم، کعب گفت: آئین خود را برای من کاملا تشریح کن ابو سفیان گفت:
ما برای حاجیان، شتران بزرگ قربانی می کنیم، و به آنها آب می دهیم، میهمان را گرامی میداریم، و اسیران را آزاد کرده، و صله رحم بجا می آوریم، و خانه پروردگار خود را آباد نگه می داریم، و بر گرد آن طواف می کنیم، و ما اهل حرم خدا سرزمین مکه ایم، ولی محمد از دین نیاکان خود دست برداشته، و قطع پیوند خویشاوندی کرده، و از حرم خدا و آئین کهن ما بیرون رفته، و آئین محمد آئینی است تازه و نوپا-کعب گفت: به خدا سوگند آئین شما از آئین محمد بهتر است!، در این هنگام آیات فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
تفسیر:
اشاره
سازشکاران
این آیه با توجه به شان نزولی که در بالا گفته شد، یکی دیگر از صفات ناپسند یهود را منعکس می کند که آنها برای پیشبرد اهدافشان آن چنان سازشکاری با هر جمعیتی نشان می دادند که حتی برای جلب نظر بت پرستان در برابر بتهای آنها سجده می کردند و آنچه را که در باره عظمت اسلام و صفات پیامبر ص دیده یا خوانده بودند زیر پا می گذاشتند، و حتی برای خوش آیند بت پرستان آئین خرافی و مملو از ننگ آنها را بر اسلام ترجیح می دادند، با اینکه اهل کتاب بودند و قدر مشترکشان با اسلام به مراتب بیش از بت پرستان بود، لذا آیه فوق به عنوان تعجب می گوید: “آیا ندیدی کسانی را که سهمی از کتاب خدا داشتند،
ص: 417
اما در برابر بت سجده کردند و به طغیانگران اظهار ایمان نمودند (أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ) .
به این هم قناعت نکردند، بلکه به کفار گفتند: راه شما از مسلمانان به هدایت نزدیکتر است (وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً) .
جبت و طاغوت
واژه”جبت“تنها در همین آیه از قرآن مجید به کار رفته، و اسم جامد است و هیچگونه مشتقاتی ندارد و می گویند در اصل یک لغت حبشی بوده که به معنی “سحر”یا”ساحر“و یا”شیطان“به کار می رفته، سپس در لغت عرب وارد شده و به همین معنی یا به معنی بت و هر معبودی غیر از خدا استعمال می شود، و گفته می شود که در اصل”جبس“بوده و سپس”س“آن تبدیل به”ت“شده است.
واژه”طاغوت“در هشت مورد از قرآن مجید به کار رفته و همانطور که در جلد اول این تفسیر صفحه 207 ذیل آیه 256 سوره بقره گفتیم، صیغه مبالغه (1) از ماده طغیان به معنی تعدی و تجاوز از حد و مرز است و به هر چیزی که موجب تجاوز از حد شود (از جمله بتها) گفته می شود، به همین جهت شیطان، بت، حاکم جبار و متکبر و هر معبودی غیر از خدا و هر مسیری که به غیر حق منتهی شود، طاغوت نامیده می شود، -این بود معنی دو واژه فوق به طور کلی.
(1)
اما در اینکه منظور از این دو کلمه در آیه مورد بحث چیست؟ مفسران تفسیرهای مختلفی دارند، بعضی گفته اند اینها نام دو بت بوده اند که جمعیت یهود در داستان فوق در برابر آن سجده کردند، و بعضی گفته اند: “جبت”در اینجا به معنی بت و طاغوت به معنی بت پرستان و یا حامیان بت است که به عنوان سخنگوی
ص: 418
1- 1) -تفسیر المنار جلد سوم صفحه 35 و به عقیده بعضی مصدر است که به معنی وصفی و صیغه مبالغه به کار رفته است.
بتها مطالبی را از قول بت ها نقل کرده و به دروغ به آنها می بستند تا مردم را فریب دهند (1) و این معنی با آنچه در شان نزول و تفسیر آیه گفته شد سازگارتر است زیرا یهود هم در برابر بتها سجده کردند و هم در برابر بت پرستان تسلیم شدند. سپس در آیه بعد، سرنوشت این گونه سازشکاران را بیان کرده می فرماید:
(1)
“آنها کسانی هستند که خدا آنان را از رحمت خود دور ساخته و کسی که خدا او را از رحمت خویش دور کند، هیچ یاوری برای او نخواهی یافت” (أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً) .
و همانطور که این آیه می گوید، یهود از سازشکاری های ننگین نتیجه ای نبردند و سرانجام با ناکامی گرفتار شکست شدند و پیش بینی قرآن در باره آنها به حقیقت پیوست.
آیات فوق گرچه در باره جمعیت خاصی نازل شده ولی مسلما اختصاصی به آنها ندارد و تمام افراد سازشکار را که برای نیل به مقاصد پست، شخصیت و حیثیت خود و حتی ایمان و اعتقاد خویش را قربانی می کنند، شامل می شود، این گونه سازشکاران در دنیا و آخرت از رحمت خداوند دورند و غالبا با شکست مواجه می شوند.
جالب توجه اینکه روحیه ناپسند فوق در این قوم هنوز هم به شدت باقی است، و می بینیم برای رسیدن به اهداف خود، از هیچ گونه سازشکاری در تحت هر شرائطی روی گردان نیستند، و به همین دلیل گرفتار شکستها در طول تاریخ گذشته و امروز خود شده اند.
ص: 419
1- 1) تفسیر تبیان و تفسیر روح المعانی.