[سوره النساء (4) : آیات 49 تا 50]
اشاره
أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اَللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً (49) اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ کَفیٰ بِهِ إِثْماً مُبِیناً (50)
ترجمه:
49-آیا ندیدی آنهایی را که خودستایی می کنند (این خودستائیها بی ارزش است) ولی خدا هر کس را بخواهد ستایش می کند و کمترین ستمی به آنها نخواهد شد.
50-ببین چگونه به خدا دروغ می بندند و همین گناه آشکار (برای مجازات آنان) کافی است.
ص: 412
شان نزول:
در بسیاری از تفاسیر اسلامی در ذیل آیه چنین نقل شده: که یهود و نصاری برای خود امتیازاتی قائل بودند و همانطور که در آیات قرآن نقل شده گاهی می گفتند“ما فرزندان خدائیم”و گاهی می گفتند: “بهشت مخصوص ما است و غیر از ما، در آن راهی ندارد” (آیه 18 سوره مائده و آیه 111 سوره بقره) آیات فوق نازل شد و به این پندارهای باطل پاسخ گفت.
تفسیر:
خودستایی
أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ
(1)
(1)
.
در این آیه اشاره به یکی از صفات نکوهیده شده که گریبانگیر بسیاری از افراد و ملتها می شود و آن خودستایی و خویشتن را پاک نشان دادن و فضیلت برای خود ساختن است، آیه می گوید: “آیا ندیدی کسانی را که خودستایی می کنند”…
سپس می فرماید: “خداوند هر که را بخواهد می ستاید” (بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ) .
و تنها او است که از روی حکمت و مشیت بالغه بدون کم و زیاد، افراد را طبق شایستگیهایی که دارند، مدح و ستایش می کند و هرگز به هیچ کس، سر سوزنی
ص: 413
1- 1) -یزکون از ماده“تزکیه”به معنی پاک شمردن و پاک معرفی کردن است، گاهی نیز به معنی پاک نمودن و تربیت کردن و رشد دادن نیز آمده است، و در حقیقت به معنی پاک نمودن است که اگر جنبه عملی داشته باشد پسندیده و اگر تنها با سخن و ادعا باشد نکوهیده است.
ستم نخواهد کرد (وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً (1) .
(1)
در حقیقت فضیلت چیزی است که خداوند آن را فضیلت بداند نه آنچه خودستایان برای خود از روی خودخواهی قائل می شوند و به خویش و دیگران ستم می کنند.
گرچه روی سخن به قوم یهود و نصاری است که برای خود امتیازات بی دلیل و نادرستی قائل بودند و خود را برگزیده ملتها معرفی می کردند، گاهی می گفتند: لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَهً: “آتش دوزخ جز چند روزی ما را فرا نخواهد گرفت” (بقره-80) و گاهی می گفتند: نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ: “ما فرزندان و دوستان خدائیم” (مائده-18) ولی مفهوم آن اختصاصی به قوم و جمعیتی ندارد بلکه تمام افراد و ملتهایی را که به این صفت نکوهیده گرفتارند شامل می شود.
قرآن در سوره نجم آیه 32 صریحا خطاب به همه مسلمانان کرده، می گوید: فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ: “خودستایی مکنید، خداوند پرهیزکاران را بهتر می شناسد”.
سرچشمه این کار همان عجب و غرور و خودبینی است که تدریجا به صورت خودستایی جلوه کرده و در مرحله نهایی سر از تکبر و برتری جویی در می آورد.
این عادت غلط که با نهایت تاسف در میان بسیاری از ملل و طبقات و افراد وجود دارد سرچشمه قسمت مهمی از نابسامانیهای اجتماعی، جنگها و استعمارها و تفوق طلبی ها است، تاریخ گذشته نشان می دهد که بعضی از ملل دنیا بر اثر همین احساس کاذب خود را برتر از ملل دیگر می دانستند و به همین جهت به خود حق می دادند که آنها را بنده و برده خویش سازند. عرب های جاهلی با تمام عقب افتادگی و فقر همه جانبه ای که داشتند خود را نژاد برتر!می شمردند، و در میان قبائل
ص: 414
1- 1) -فتیل در لغت به معنی رشته بسیار باریکی است که در شکاف هسته خرما به چشم می خورد و کنایه از چیزهای بسیار کوچک است، و اصل آن از ماده“فتل”به معنی تابیدن می باشد.
آنها، هر یک خود را“قبیله برتر”می دانست.
در عصر اخیر مسئله تفوق طلبی نژاد آلمان و یا نژاد اسرائیل سرچشمه جنگهای جهانی و یا جنگهای منطقه ای شد.
در صدر اسلام نیز قوم یهود و نصاری نسبت به دیگران گرفتار چنین توهمی بودند و لذا به زحمت حاضر می شدند که در برابر حقایق اسلام تسلیم گردند. به همین جهت در آیه بعد، قرآن با شدت، این گونه توهمات و برتری طلبی ها را می کوبد و آن را یک نوع افترا و دروغ به خدا بستن و گناه بزرگ و آشکار معرفی می کند، و می فرماید: اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ کَفیٰ بِهِ إِثْماً مُبِیناً: “ببین این جمعیت چگونه با ساختن فضائل دروغین و نسبت دادن آنها به خدا، به پروردگار خویش دروغ می بندند، آنها اگر گناهی جز همین گناه نداشته باشند، برای مجازات آنان کافی است”.
علی ع در خطبه معروف“همام”در باره صفات ممتاز پرهیزکاران چنین می گوید:
لا یرضون من اعمالهم القلیل و لا یستکثرون الکثیر فهم لانفسهم متهمون و من اعمالهم مشفقون اذا زکی احد منهم خاف مما یقال له فیقول انا اعلم بنفسی من غیری و ربی اعلم بی من نفسی اللهم لا تؤاخذنی بما یقولون و اجعلنی افضل مما یظنون و اغفر لی ما لا یعلمون:
“آنها هرگز از اعمال کم خود راضی نیستند و هیچگاه اعمال زیاد خود را بزرگ نمی شمرند، آنها در همه حال خود را در برابر انجام وظایف متهم می شمرند و از اعمال خویش بیمناکند، هنگامی که کسی یکی از آنان را بستاید از آنچه در حق آنها می گوید، وحشت می کند و چنین می گوید: من به حال خود از دیگران آگاهترم، و خدا نسبت به من از من آگاهتر است، پروردگارا!به این ستایشی که ستایشگران در حق من می کنند مرا مؤاخذه مکن و مرا از آنچه گمان می برند،
ص: 415
نیز برتر قرار ده و آنچه را که آنها از خطاهای من نمیدانند بر من ببخش”!