[سوره النساء (4) : آیات 20 تا 21]
اشاره
وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اِسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً (20) وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً (21)
ترجمه:
20-و اگر تصمیم گرفتید که همسر دیگری به جای همسر خود انتخاب کنید و مال فراوانی (به عنوان مهر) به او پرداخته اید، چیزی از آن را نگیرید آیا برای باز پس گرفتن مهر زنان، متوسل به تهمت و گناه آشکار می شوید؟ .
21-و چگونه آن را باز پس می گیرید در حالی که شما با یکدیگر تماس و آمیزش کامل داشته اید و (از این گذشته) آنها پیمان محکمی (هنگام ازدواج) از شما گرفته اند؟ .
شان نزول:
پیش از اسلام رسم بر این بود که اگر می خواستند همسر سابق را طلاق گویند و ازدواج جدیدی کنند برای فرار از پرداخت مهر، همسر خود را به اعمال منافی عفت متهم می کردند، و بر او سخت می گرفتند، تا حاضر شود مهر خویش را که معمولا قبلا دریافت می شد بپردازد، و طلاق گیرد، و همان مهر را برای همسر
ص: 321
دوم قرار می دادند.
آیه فوق به شدت از این کار زشت جلوگیری کرده و آن را مورد نکوهش قرار می دهد (1) .
(1)
تفسیر:
وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ
…
این آیه نیز برای حمایت قسمت دیگری از حقوق زنان نازل گردیده و به- عموم مسلمانان دستور می دهد که بهنگام تصمیم بر جدایی از همسر و انتخاب همسر جدید حق ندارند چیزی از مهر همسر اول خود را کم بگذارند، و یا اگر پرداخته اند پس بگیرند، هر قدر هم مهر زیاد باشد که از آن تعبیر به“قنطار”شده است و همانطور که در سابق گفتیم“قنطار”معنی مال و ثروت زیاد است. راغب در کتاب مفردات می گوید اصل“قنطار”از“قنطره”به معنی پل است و چون اموال زیاد همچون پلی هستند که انسان در زندگی می تواند از آنها استفاده کند، از این جهت به آن قنطار گفته اند (2) .
(2)
زیرا فرض این است که طلاق در اینجا بخاطر منافع شوهر صورت می گیرد نه بخاطر انحراف زن از جاده عفت، بنا بر این دلیلی ندارد که حق مسلم آنها پایمال شود. أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً سپس اشاره به طرز عمل دوران جاهلیت در این باره که همسر خود را متهم به اعمال منافی عفت می کردند نموده و می فرماید: “آیا برای باز پس گرفتن مهر زنان متوسل به تهمت و گناه آشکار می شوید”یعنی اصل عمل، ظلم است و گناه،
ص: 322
1- 1) -تفسیر صافی ذیل آیه فوق.
2- 2) -برای توضیح بیشتر به جلد دوم تفسیر نمونه صفحه 340 مراجعه فرمائید.
و متوسل شدن به یک وسیله ناجوانمردانه و غلط، گناه آشکار دیگری است.
وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ (1) بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ
(1)
در این آیه مجددا با استفهام انکاری، برای تحریک عواطف انسانی مردان اضافه می کند که شما و همسرانتان مدتها در خلوت و تنهایی با هم بوده اید همانند یک روح در دو بدن، ارتباط و آمیزش کامل داشته اید، چگونه بعد از این همه نزدیکی و ارتباط، همچون بیگانه ها و دشمنان با یکدیگر رفتار می کنید، و حقوق مسلم آنها را پایمال می نمائید؟! این درست همانند تعبیری است که ما در فارسی امروز داریم که اگر دو نفر دوست صمیمی با هم به نزاع برخیزند به آنها می گوئیم شما سالها با یکدیگر نان و نمک خورده اید چرا نزاع می کنید؟ در حقیقت ستم کردن در این گونه موارد به شریک زندگی، ستم بر خویشتن است.
سپس می فرماید: “از این گذشته همسران شما پیمان محکمی بهنگام عقد ازدواج از شما گرفته اند چگونه این پیمان مقدس و محکم را نادیده می گیرید و اقدام به پیمان شکنی آشکار می کنید؟ ”. وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً ضمنا باید توجه داشت که این آیه گرچه در مورد طلاق دادن همسر سابق برای انتخاب همسر جدید وارد شده ولی اختصاص به آن ندارد، بلکه منظور این است در هر مورد که طلاق و جدایی به پیشنهاد مرد صورت گیرد، و زن تمایلی به جدایی ندارد باید تمام مهر پرداخته شود، و یا اگر پرداخته شده چیزی از آن باز پس نگیرند، خواه تصمیم بر ازدواج مجدد داشته باشند یا نه، بنا بر این جمله
ص: 323
1- 1) -افضاء در اصل از ماده فضا بمعنی توسعه است، بنا بر این افضا به معنی توسعه دادن می باشد و هنگامی که کسی با دیگری تماس کامل می یابد در حقیقت وجود محدود خود را به وجود وسیعتری تبدیل کرده است، و لذا افضاء به معنی تماس گرفتن آمده است.
إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ
(اگر بخواهید همسر دیگری انتخاب کنید) در حقیقت ناظر به وضع دوران جاهلیت بوده است و دخالتی در اصل حکم ندارد.
ذکر این نکته نیز لازم است که“استبدال”به معنی طلب تبدیل کردن است بنا بر این معنی طلب و اراده در آن افتاده است و اگر مشاهده می کنیم که با“اردتم” (بخواهید) ضمیمه شده بخاطر این است که می خواهد این نکته را گوشزد کند که بهنگام مقدمه چینی و تصمیم بر تبدیل کردن همسر خود نباید از مقدمات نامشروع و ناجوانمردانه شروع کنید.