[سوره النازعات (79) : آیات 1 تا 5]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;وَ اَلنّٰازِعٰاتِ غَرْقاً (1) وَ اَلنّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً (2) وَ اَلسّٰابِحٰاتِ سَبْحاً (3) فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً (4) فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً (5)
ترجمه:
بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-سوگند به فرشتگانی که ارواح مجرمان را به شدت از بدنهایشان بر می کشند! 2-و فرشتگانی که ارواح مؤمنان را با مدارا و نشاط جدا می سازند.
3-و سوگند به فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی با سرعت حرکت می کنند.
4-و سپس بر یکدیگر سبقت می گیرند 5-و آنها که امور را تدبیر می کنند
ص: 73
تفسیر:
سوگند به این فرشتگان پر تلاش
در این آیات به پنج موضوع مهم قسم یاد شده، و هدف از این سوگندها بیان حقانیت و تحقق مساله معاد و رستاخیز است، می فرماید:
“سوگند به آنها که به سختی می کشند و بر می کنند” (وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً) * “و سوگند به آنها که به راحتی جدا می سازند” (وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً) * “و سوگند به آنها که به سرعت حرکت می کنند” (وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً) * “و آنها که به خوبی سبقت می گیرند” (فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً) * “و آنها که امور را تدبیر می کنند” (فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً) پیش از آنکه به تفسیر این آیات بپردازیم باید لغاتی که در آن به کار رفته دقیقا روشن شود.
“نازعات”از ماده“نزع”به معنی چیزی را از جا بر کندن و یا کشیدن است، مانند کشیدن کمان به هنگام پرتاب تیر، و گاه این واژه در امور معنوی نیز به کار می رود مانند“نزع”عداوت یا محبت از قلب به معنی برکندن آن (1) “غرق”با فتح را (بر وزن شفق) به گفته بسیاری از ارباب لغت در اصل به
(1)
ص: 74
1- 1) “مفردات راغب”ماده“نزع”.
معنی فرو رفتن در آب است، و گاه به معنی گرفتاری شدید در یک حادثه و بلا نیز آمده.
و“غرق” (بر وزن فرق) به گفته“ابن منظور”در“لسان العرب”اسمی است که جانشین مصدر شده و به معنی“اغراق”است، و اغراق در اصل به معنی کشیدن کمان تا آخرین نقطه ممکن است، سپس به معنی مبالغه در هر کار آمده.
و از اینجا به خوبی روشن می شود که آنچه در آیه فوق آمده به معنی غرق شدن نیست بلکه به معنی انجام یک کار تا سر حد ممکن است (1) .
(1)
“ناشطات”از ماده“نشط” (بر وزن هشت) در اصل به معنی گشودن گره هایی است که به آسانی باز می شود، و به چاههایی که عمق کمی دارد و دلو به آسانی و با یک حرکت از آن بیرون می آید“انشاط”گفته می شود، و به شترهایی که با اندک اشاره ای به سرعت حرکت می کنند نیز“نشیطه”می گویند، و لذا به طور کلی این واژه در هر گونه حرکتی که با سهولت انجام می شود به کار می رود.
“سابحات”از ماده“سبح” (بر وزن سطح) به معنی حرکت سریع در آب یا در هوا است، لذا در مورد شنا کردن در آب و یا حرکت سریع اسب، و با سرعت به دنبال کاری رفتن گفته می شود، “تسبیح”که به معنی پاک شمردن خداوند از هر عیب و نقص است نیز از همین معنی گرفته شده، گویی کسی که تسبیح می گوید با سرعت در عبادت پروردگار به پیش می رود.
“سابقات”از ماده“سبقت”به معنی پیشی گرفتن است، و از آنجا که پیشی گرفتن معمولا بدون سرعت ممکن نیست گاه از این ماده مفهوم سرعت نیز استفاده می شود.
“مدبرات”از ماده“تدبیر”به معنی عاقبت چیزی را اندیشیدن است، و از
ص: 75
1- 1) به کتاب“لسان العرب”، تفسیر“مجمع البیان”و تفسیر“کشاف”و کتاب“مجمع البحرین”مراجعه شود.
آنجا که عاقبت اندیشی و آینده نگری سبب سامان یافتن کار به نحو احسن می گردد واژه“تدبیر”در این معنی نیز به کار می رود.
اکنون با توجه به آنچه در معنی لغات این آیات گفته شد به سراغ تفسیر آنها می رویم.
این سوگندهای پنجگانه که در ابتدا در هاله ای از ابهام فرو رفته، ابهامی که انگیزه“اندیشه”بیشتر و عمیقتر، و سبب جولان ذهن و فکر و دقت و بررسی است اشاره به چه کسان، یا چه چیزهایی است؟ مفسران درباره آن بسیار سخن گفته اند، و تفسیرهای فراوانی دارند که عمدتا بر سه محور دور می زند:
1-منظور از این سوگندها“فرشتگانی”است که مامور قبض ارواح کفار و مجرمانند که آنها را به شدت از بدنهایشان بر می کشند، ارواحی که هرگز حاضر به تسلیم در برابر حق نبودند.
و فرشتگانی که مامور قبض ارواح مؤمنانند که با مدارا و نرمش و نشاط آنها را جدا می سازند.
و فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی با سرعت حرکت می کنند.
سپس بر یکدیگر پیشی می گیرند.
و سرانجام امور جهان را به فرمان او تدبیر می کنند.
2-این سوگندها اشاره به“ستارگان”آسمان است که پیوسته از افقی کنده می شوند و به افق دیگری رهسپار می گردند.
گروهی آرام حرکت می کنند، و گروهی به سرعت راه می سپرند.
و در اقیانوس عالم بالا شناورند.
و بر یکدیگر پیشی می گیرند.
و سرانجام با تاثیراتی که این کواکب دارند (تاثیراتی همچون تاثیر نور
ص: 76
آفتاب و ماه در کره زمین) امور جهان را به فرمان خدا تدبیر می کنند.
3-منظور جنگجویان یا اسبهای مجاهدان راه خدا است که از خانه ها و وطنهای خود به شدت بر کنده می شوند.
سپس با نشاط و نرمی راه میدان نبرد را پیش می گیرند.
و بر یکدیگر سبقت می گیرند.
و امور جنگ را تدبیر و اداره می کنند.
گاه بعضی از مفسران این تفسیرها را به هم آمیخته، قسمتی از سوگندهای پنجگانه را از یک تفسیر، و قسمت دیگر را از تفسیر دیگر گرفته اند، ولی اصول همان تفسیرهای سه گانه فوق است. (1)
(1)
البته میان این تفسیرها تضادی وجود ندارد، و ممکن است آیات فوق اشاره به همه اینها باشد، ولی در مجموع تفسیر اول با توجه به نکاتی که ذیلا گفته می شود از همه مناسبتر است:
نخست تناسب با روز قیامت است که سوره در مجموع ناظر به آن می باشد و دیگر تناسب با آیات مشابه آن در آغاز سوره“مرسلات”است.
ص: 77
1- 1) بعضی احتمال چهارمی داده اند که منظور در تمام این سوگندها حرکتهای“طبیعی” و ارادی و“صنعتی”موجودات جهان است، فی المثل یک نطفه در حرکت طبیعی خود نخست از جای اصلی که صلب پدر است کنده می شود، بعد که در رحم مادر قرار گرفت مسیر خود را به نرمی ادامه می دهد، سپس سرعت می گیرد، و مواد حیاتی نطفه بر یکدیگر پیشی می گیرند و سرانجام انسان کاملی را می سازند و او را تدبیر می کنند، و در حرکات ارادی نیز انسان در ابتدا تصمیم می گیرد، سپس به آرامی راه می افتد، بعد سرعت می گیرد، سپس سعی می کند در مسیر خود بر دیگران سبقت جوید، و سرانجام به تدبیر امر خویش و زندگی اجتماعی می پردازد، همچنین وسائل صنعتی مانند هواپیماها در حرکت خود این مراحل را طی می کنند (اما این تفسیر دلیل روشنی ندارد) .
و دیگر اینکه جمله“و المدبرات امرا”بیشترین تناسب را با فرشتگان دارد که به فرمان خدا تدبیر امور جهان می کنند، و لحظه ای از انجام اوامر او سر باز نمی زنند لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ (انبیا-27) به خصوص اینکه مساله تدبیر امور در اینجا به صورت مطلق ذکر شد و هیچ قید و شرطی در آن نیست.
از همه اینها گذشته روایاتی از ائمه معصومین در تفسیر این آیات نقل شده که مناسب با همین معنی است از جمله:
در روایتی از علی ع می خوانیم که در تفسیر“و النازعات غرقا”فرمود:
“منظور فرشتگانی است که ارواح کفار را از بدنهایشان به شدت بیرون می کشند، آن چنان که تیرانداز کمان را تا آخرین مرحله می کشد” (1) .
(1)
شبیه همین معنی از آن حضرت ع در تفسیر“و الناشطات”و نیز تفسیر “و السابحات”و“فالمدبرات”نقل شده است (2) .
(2)
البته می توان همین تفسیر را به صورت کلی تر و عمومی تری بیان کرد که مساله قبض ارواح مؤمنان و کفار یکی از مصادیق آن باشد نه تمام محتوای آن، به این ترتیب که گفته شود منظور از این سوگندها در مجموع فرشتگان است در رابطه با اجرای کل فرمانهای الهی که اجرای این فرمانها در پنج مرحله تحقق می یابد، اول حرکت شدید نخستین به دنبال تصمیم گیری قاطع، و بعد مرحله راه افتادن آرام، و سپس سرعت گرفتن، و پیشی جستن، و در نهایت تدبیر امور و سامان دادن به کارها است، ولی به هر حال برنامه فرشتگان در زمینه قبض ارواح کفار و مؤمنان یکی از مصادیق این مفهوم کلی است، و زمینه ساز بحثهای آینده این سوره درباره معاد محسوب می شود.
ص: 78
1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 497 حدیث 4.
2- 2) “همان مدرک”حدیث 7 و 8 و 12.
* پاسخ به دو سؤال در اینجا دو سؤال باقی می ماند نخست اینکه“نازعات”و“ناشطات”جمعهای مؤنث است، به چه مناسبت در اینجا به کار رفته؟ دیگر اینکه سه سوگند اول با واو قسم شروع شده، ولی در چهارمین و پنجمین سوگند“ف”جانشین آن گشته است که برای عطف یا تفریع است؟ در پاسخ سؤال اول باید به این نکته توجه داشت که“نازعات”جمع “نازعه”به معنی طایفه و گروهی از فرشتگان است که این برنامه را انجام می دهند همچنین“ناشطات”و بقیه این صیغه های جمع و از آنجا که طایفه مؤنث لفظی است جمع آن به همین صورت بسته شده. و در پاسخ سؤال دوم می توان گفت که سبقت جستن نتیجه حرکت سریع است که از“سابحات”استفاده می شود، و تدبیر امور نیز نتیجه ای است برای مجموع این حرکت. آخرین سخن که در اینجا باید گفته شود این است که همه این سوگندها برای بیان مطلبی است که صریحا در آیه ذکر نشده، ولی از قرینه مقام، و همچنین از آیات بعد به خوبی روشن می شود، هدف این است که بگوید: “سوگند به این امور که همه شما سرانجام مبعوث و محشور می شوید و قیامت و رستاخیز حق است”. (1) (1) *
ص: 79
1- 1) و در تقدیر چنین است“لتبعثن یوم القیامه و لتحشرن و لتحاسبن”.