[سوره المؤمنون (23) : آیات 55 تا 61]
اشاره
أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ (55) نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی اَلْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ (56) إِنَّ اَلَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَهِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (57) وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ (58) وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ (59) وَ اَلَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَهٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ (60) أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ (61)
ترجمه:
55-آنها گمان می کنند اموال و فرزندانی که به آنان داده ایم…
56-برای این است که درهای خیرات را به روی آنها بگشائیم؟! (چنین نیست) بلکه آنها نمی فهمند! 57-آنان که از خوف پروردگارشان بیمناکند.
58-و آنان که به آیات پروردگارشان ایمان می آورند.
ص: 261
59-و آنها که به پروردگارشان شرک نمی ورزند.
60-و آنها که نهایت کوشش را در انجام طاعات بخرج می دهند اما با این حال دلهایشان ترسناک است از اینکه سرانجام به سوی پروردگارشان باز می گردند.
61- (آری) چنین کسانی هستند که در خیرات سرعت می کنند و از دیگران پیشی می گیرند.
تفسیر:
سبقت گیرندگان در خیرات
از آنجا که در آیات گذشته سخن از احزاب و گروه های لجوج و متعصب و خود خواهی به میان آمد که تنها به عقائد خود چسبیده اند و خوشحالند و راه هر گونه تحقیق را به روی عقل خود بسته اند، در آیات مورد بحث به بعضی دیگر از پندارهای خودبینانه آنان اشاره کرده می گوید:
“آیا آنها گمان می کنند اموال و فرزندانی را که به آنان داده ایم… ” (أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ) .
* “برای این است که درهای خیرات را به سرعت به روی آنها بگشائیم”؟! (نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ) . آیا آنها داشتن اموال سرشار و فرزندان بسیار را دلیل بر حقانیت روشن خود می پندارند و نشانه قرب و عظمت در درگاه خدا می دانند؟ . نه، هرگز چنین نیست“بلکه آنها نمی فهمند” (بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ) . آنها نمی دانند که این اموال و فرزندان فراوان در حقیقت یک نوع عذاب و مجازات یا مقدمه عذاب و کیفر برای آنها است، آنها نمی دانند که خدا می خواهد آنها را در ناز و نعمت فرو برد تا به هنگام گرفتار شدن در چنگال کیفر الهی، تحمل عذاب بر آنها دردناکتر باشد، زیرا اگر درهای نعمتها به روی انسان بسته شود و آمادگی پذیرش ناراحتیها پیدا کند مجازاتها زیاد دردناک نخواهد بود، اما اگر ص: 262 کسی را از میان ناز و نعمت بیرون کشند و به سیاه چال زندان وحشتناکی بیفکنند فوق العاده دردناک خواهد بود. بعلاوه این فراوانی نعمت، پرده های غفلت و غرور را بر روی چشمان او ضخیم تر می کند تا آنجا که راه باز گشت بر او غیر ممکن می شود. این همان چیزی است که در سایر آیات قرآن از آن اشاره به“استدراج در نعمت”شده است (1) . (1) ضمنا جمله“نمد”از ماده“امداد”و“مد”به معنی کامل کردن نقصان چیزی، و جلوگیری از قطع و پایان آن است. * بعد از نفی پندارهای این غافلان خود خواه، چگونگی حال مؤمنان و سرعت کنندگان در خیرات را ضمن چند آیه بازگو می کند و صفات اساسی آنها را تشریح می نماید:
نخست می گوید: “کسانی که از خوف پروردگارشان بیمناک و نگرانند (إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَهِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ) .
قابل توجه اینکه”خشیت“به معنی هر گونه ترس نیست، بلکه ترسی است که توام با تعظیم و احترام باشد، همچنین”مشفق“که از ماده”اشفاق“و از ریشه “شفق”به معنی روشنایی آمیخته با تاریکی گرفته شده به معنی خوف و ترسی است که آمیخته با محبت و احترام است.
و از آنجا که”خشیت“بیشتر جنبه قلبی دارد و”اشفاق“جنبه عملی را شامل می شود، ذکر این دو به صورت علت و معلول در آیه روشن می گردد، در حقیقت می فرماید: آنها کسانی هستند که ترس آمیخته با عظمت خدا در دلهایشان جای
ص: 263
1- 1) برای توضیح بیشتر درباره استدراج به جلد هفتم صفحه 32 (ذیل آیه 182 سوره اعراف) مراجعه فرمائید.
کرده است و آثار آن در عملشان و مراقبتهایشان نسبت به دستورات الهی نمایان است، و به تعبیر دیگر “اشفاق”مرحله تکامل”خشیت“است که در عمل اثر می گذارد و به پرهیز از گناه و انجام مسئولیتها وا می دارد.
* سپس اضافه می کند: “کسانی که به آیات پروردگارشان ایمان می آورند” (وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ) . * بعد از مرحله ایمان به آیات پروردگار، مرحله تنزیه و پاک شمردن او از هر گونه شبیه و شریک فرا می رسد و می گوید: “کسانی که نسبت به پروردگارشان شرک نمی ورزند” (وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ) .
در واقع نفی شرک، نتیجه ایمان به آیات پروردگار و معلول آن است، و یا به تعبیر دیگر ایمان به آیات پروردگار به”صفات ثبوتی“او اشاره می کند و نفی شرک اشاره به”صفات سلبی“است، به هر حال نفی هر گونه شرک-اعم از آشکار و نهان- (جلی و خفی) در این جمله درج است.
* بعد از این، مرحله ایمان به معاد و رستاخیز و توجه خاصی که مؤمنان راستین به این مساله دارند فرا می رسد، توجهی که آنها را در عمل، کاملا کنترل می کند، می گوید: “و کسانی که نهایت تلاش و کوشش را در انجام اطاعات و ادای حقوق مردم و حق پروردگار دارند اما با این حال خود را مقصر می دانند و دلهایشان ترسان است از اینکه سرانجام به سوی پروردگارشان باز می گردند” (وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَهٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ) . اینان همچون افراد کوته فکر و دون همت نیستند که با انجام یک عمل کوچک خود را از مقربان درگاه خدا پندارند و چنان حالت عجبی پیدا کنند ص: 264 که همه را در برابر خود کوچک و بی مقدار ببینند، بلکه اگر برترین اعمال صالح را انجام دهند، عملی که معادل تمام عبادت انس و جن باشد علی وار می گویند: آه من قله الزاد و بعد السفر!: “آه از کمی زاد و توشه و طولانی بودن سفر آخرت”! * بعد از شرح این صفات چهارگانه می فرماید: “چنین کسانی هستند که در خیرات سرعت می کنند و از دیگران پیشی می گیرند” (أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ) .
در واقع خیرات و نیکیها و سعادت واقعی، آن نیست که غرق شدگان در ناز و نعمت و غافلان مغرور به دنیا می پندارند، خیر و سعادت و برکت برای گروه مؤمنانی است که دارای ویژگیهای اعتقادی و اخلاقی فوق هستند و به دنبال آن در انجام اعمال صالح پیشقدمند.
آیات فوق ترسیم جالب و تنظیم کاملا منطقی برای بیان صفات این گروه از مؤمنان پیشگام است، نخست از ترس آمیخته با احترام و تعظیم که انگیزه ایمان به پروردگار و نفی هر گونه شرک است شروع کرده و به ایمان به معاد و دادگاه عدل خدا که موجب احساس مسئولیت و انگیزه هر کار نیک است منتهی می گردد و مجموعا چهار ویژگی و یک نتیجه را بیان می کند (دقت کنید) .
ضمنا تعبیر به”یسارعون“که از باب”مفاعله“و به معنی سرعت برای پیشی گرفتن از یکدیگر است، تعبیر جالبی است که وضع حال مؤمنان را در یک مسابقه که به سوی مقصدی بزرگ و پر ارزش انجام می شود، مشخص می کند و نشان می دهد آنها چگونه در برنامه اعمال صالح با یکدیگر رقابت سازنده و مسابقه بی وقفه دارند.
***
ص: 265