[سوره المؤمنون (23) : آیات 42 تا 44]
اشاره
ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ (42) مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّهٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ (43) ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّهً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ (44)
ترجمه:
42-سپس اقوام دیگری را بعد از آنها به وجود آوردیم.
43-هیچ امتی بر اصل و سر رسید حتمیش پیشی نمی گیرد و از آن نیز تاخیر نمی کند.
44-سپس رسولان خود را یکی بعد از دیگری فرستادیم، هر زمان رسولی برای (هدایت) قومی می آمد او را تکذیب می کردند ولی ما این امتهای سرکش را یکی پس از دیگری هلاک نمودیم و آنها را احادیثی قرار دادیم (چنان محو شدند که تنها نام و گفتگویی از آنها باقی ماند) دور باد از رحمت خدا قومی که ایمان نمی آورند!
تفسیر:
اقوام سرکش یکی بعد از دیگری هلاک شدند
پس از پایان داستان قوم ثمود، قرآن در آیات مورد بحث اشاره به اقوام دیگری که بعد از آنها و قبل از موسی ع روی کار آمدند کرده، می گوید: “بعد از آنان جمعیتهای دیگری را روی کار آوردیم” (ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ) .
ص: 243
چرا که این قانون و سنت خداوند بزرگ است که فیض خود را قطع نمی کند و اگر گروهی مانعی بر سر راه تکامل نوع بشر شدند آنها را کنار زده و این قافله را در مسیرش هم چنان پیش می برد.
* اما این اقوام و طوائف گوناگون هر کدام دارای زمان و اجل معینی بودند و“هیچ امتی از اجل خود پیشی نمی گیرند و از آن عقب نمی افتند” (مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّهٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ) . بلکه هنگامی که فرمان قطعی پایان حیات آنها صادر می شد از میان می رفتند، نه یک لحظه زودتر و نه دیرتر. “اجل”به معنی عمر و مدت چیزی است، و گاه به نقطه پایان و انتها نیز اجل گفته می شود، مثل اینکه می گوئیم: اجل فلان بدهی فلان زمان است (یعنی سر رسید آن) . البته“اجل”همانگونه که قبلا هم گفته ایم دو گونه است: “حتمی”و“مشروط یا معلق”. اجل حتمی زمان پایان قطعی عمر شخص یا قوم یا چیزی است که هیچگونه دگرگونی در آن امکان ندارد، ولی اجل مشروط یا معلق زمانی است که با دگرگون شدن شرائط و موانع ممکن است کم و زیاد بشود، قبلا در این زمینه بقدر کافی صحبت کرده ایم (1) . (1) به هر حال روشن است که آیه فوق به“اجل حتمی”اشاره می کند. * آیه بعد ناظر به این حقیقت است که دعوت پیامبران در طول تاریخ هیچگاه
ص: 244
1- 1) شرح بیشتر در این زمینه را در جلد پنجم تفسیر نمونه صفحه 148 به بعد (ذیل آیه 2 سوره انعام) مطالعه فرمائید.
قطع نشده، می فرماید: “ما سپس رسولان خود را یکی بعد از دیگری فرستادیم” (ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا) .
“تترا”از ماده“وتر”به معنی پی در پی در آمدن است، و“تواتر اخبار” به معنی خبرهایی است که یکی بعد از دیگری می رسد و از مجموعه آنها انسان یقین پیدا می کند، این ماده در اصل از“وتر”به معنی“زه کمان”گرفته شده است چرا که زه به کمان چسبیده و پشت سر آن قرار گرفته است و دو سر کمان را به هم نزدیک می کند، (از نظر ساختمان کلمه، “تترا”در اصل“و ترا”بوده که واو آن تبدیل به“ت”شده) .
به هر حال این معلمان آسمانی یکی پس از دیگری می آمدند و می رفتند، ولی اقوام سرکش هم چنان بر کفر و انکار خود باقی بودند، به طوری که“هر زمان رسولی برای هدایت امتی می آمد او را تکذیب می کردند” (کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّهً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ) .
هنگامی که این کفر و تکذیب از حد گذشت و بقدر کافی اتمام حجت شد“ما این امتهای سرکش را یکی بعد از دیگری هلاک نمودیم و از صفحه روزگار محوشان کردیم” (فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً) .
آن چنان نابود شدند که تنها گفتگویی از آنها در میان مردم باقی ماند آری “ما آنها را احادیثی قرار دادیم” (وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ) .
اشاره به اینکه گاه امتی منقرض می شود اما نفرات و آثار چشمگیری از آنها در گوشه و کنار به صورت پراکنده باقی می ماند، ولی گاه چنان نابود می شود که جز اسمی از آنها بر صفحات تاریخ یا در گفتگوهای مردم باقی نمی ماند و این امتهای سرکش و طغیانگر از دسته دوم بودند (1) .
(1)
ص: 245
1- 1) “احادیث”جمع“حدیث”است و تفسیرش همان است که در بالا گفتیم، ولی بعضی احتمال داده اند که جمع“احدوثه”باشد که به معنی اخبار عجیبی است که مردم پیرامون آن با یکدیگر گفتگو می کنند (تفسیر فخر رازی ذیل آیه مورد بحث) .
و در پایان آیه، همچون آیات پیشین می گوید: “دور باد از رحمت خدا قومی که ایمان نمی آورند” (فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ) .
آری این سرنوشتهای دردناک نتیجه بی ایمانی آنها بود، و به همین دلیل مخصوص آنها نیست، هر گروه بی ایمان و سرکش و ستمگر خواه ناخواه به چنین سرنوشتی گرفتار می شود، چنان نابود می گردد که تنها نامی از او در صفحات تاریخ و گفتگوها باقی می ماند.
آنها نه تنها در این دنیا دور از رحمت خدا بودند که در سرای دیگر نیز از رحمت الهی دورند، چرا که تعبیر آیه، مطلق است و همه را شامل می شود.
***
ص: 246