[سوره المنافقون (63) : آیات 1 تا 4]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ. إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اَللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ (1) اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (2) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ (3) وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَهٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَهٍ عَلَیْهِمْ هُمُ اَلْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اَللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ (4)
ترجمه:
ص: 145
1-هنگامی که منافقان نزد تو می آیند می گویند ما شهادت می دهیم که حتما تو رسول خدایی-خداوند می داند که تو قطعا رسول او هستی-ولی خداوند شهادت می دهد که منافقان دروغگو هستند.
2-آنها سوگندهایشان را سپر ساخته اند تا مردم را از راه خدا بازدارند، آنها کارهای بسیار بدی انجام می دهند.
3-این به خاطر آن است که آنها نخست ایمان آوردند سپس کافر شدند، لذا بر دلهای آنها مهر نهاده شده، و حقیقت را درک نمی کنند.
4-هنگامی که آنها را می بینی جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می برد، و اگر سخن بگویند به سخنانشان گوش فرا می دهی، اما گویی چوبهای خشکی هستند که بر دیوار تکیه داده شده، هر فریادی از هر جا بلند شود بر ضد خود می پندارند، آنها دشمنان واقعی تو هستند از آنان بر حذر باش، خداوند آنها را بکشد چگونه از حق منحرف می شوند؟
تفسیر:
سرچشمه نفاق و نشانه های منافقان!
قبل از ورود در تفسیر این آیات ذکر مقدمه ای لازم به نظر می رسد و آن اینکه مساله نفاق و منافقان در اسلام از زمانی مطرح شد که پیامبر ص به مدینه هجرت فرمود و پایه های اسلام قوی، و پیروزی آن آشکار شد، و گرنه در مکه تقریبا منافقی وجود نداشت، زیرا مخالفان قدرتمند هر چه می خواستند آشکارا بر ضد اسلام می گفتند، و انجام می دادند، و از کسی پروا نداشتند و نیازی به کارهای منافقانه نبود.
اما هنگامی که نفوذ و گسترش اسلام در مدینه دشمنان را در ضعف و ناتوانی قرار داد دیگر اظهار مخالفت به طور آشکار مشکل، و گاه غیر ممکن بود،
ص: 146
و لذا دشمنان شکست خورده برای ادامه برنامه های تخریبی خود تغییر چهره داده، ظاهرا به صفوف مسلمانان پیوستند، ولی در خفا به اعمال خود ادامه می دادند.
اصولا طبیعت هر انقلابی چنین است که بعد از پیروزی چشمگیر با صفوف منافقان روبرو خواهد شد، و دشمنان سرسخت دیروز به صورت عوامل نفوذی امروز در لباس دوستان ظاهری جلوه گر می شوند، و از اینجا است که می توان فهمید چرا اینهمه آیات مربوط به منافقین در مدینه نازل شده نه در مکه.
این نکته نیز قابل توجه است که مساله نفاق و منافقان مخصوص به عصر پیامبر ص نبود، بلکه هر جامعه ای-مخصوصا جوامع انقلابی-با آن روبرو هستند، به همین دلیل باید تحلیلها و موشکافیهای قرآن را روی این مساله نه به عنوان یک مساله تاریخی، بلکه به عنوان یک مساله مورد نیاز فعلی، مورد بررسی دقیق قرار داد، و از آن برای مبارزه با روح نفاق و خطوط منافقین در جوامع اسلامی امروز الهام گرفت.
و نیز باید نشانه های آنها را که قرآن به طور گسترده بازگو کرده است دقیقا شناخت، و از طریق این نشانه ها به خطوط و نقشه های آنها پی برد.
نکته مهم دیگر اینکه خطر منافقان برای هر جامعه از خطر هر دشمنی بیشتر است، چرا که از یک سو شناخت آنها غالبا آسان نیست، و از سوی دیگر دشمنان داخلی هستند، و گاه چنان در تار و پود جامعه نفوذ می کنند که جدا ساختن آنها کار بسیار مشکلی است و از سوی سوم روابط مختلف آنها با سایر اعضاء جامعه کار مبارزه را با آنها دشوار می سازد.
به همین دلیل اسلام در طول تاریخ خود بیشترین ضربه را از منافقان خورده، و نیز به همین دلیل قرآن سختترین حملات خود را متوجه منافقان ساخته و آن قدر که آنها را کوبیده هیچ دشمنی را نکوبیده است.
ص: 147
با توجه به این مقدمه به تفسیر آیات باز می گردیم:
*نخستین سخنی را که قرآن در اینجا در باره منافقان مطرح می کند همان اظهار ایمان دروغین آنها است که پایه اصلی نفاق را تشکیل می دهد، می فرماید: “هنگامی که منافقان نزد تو می آیند می گویند ما شهادت می دهیم که حتما تو رسول خدایی”! (إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ) (1) . (1) سپس قرآن می افزاید“خداوند می داند که تو فرستاده او هستی، ولی خداوند گواهی می دهد که منافقان دروغگو هستند” (وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ) . و از اینجا نخستین نشانه نفاق، روشن می شود و آن دوگانگی ظاهر و باطن است که با زبان مؤکدا اظهار ایمان می کنند، ولی در دل آنها مطلقا خبری از ایمان نیست، این دروغگویی و کذب، این دوگانگی درون و برون محور اصلی نفاق را تشکیل می دهد. قابل توجه اینکه: صدق و کذب بر دو گونه است، صدق و کذب خبری، صدق و کذب“مخبری”، در قسم اول، معیار، موافق و مخالف واقع بودن است در حالی که در قسم دوم، موافقت و مخالفت با اعتقاد، مطرح می باشد، به این معنی که اگر انسان، خبری می دهد که مطابق با واقع است، ولی بر خلاف عقیده او، آن را کذب (مخبری) می نامیم، و اگر موافق عقیده او است، صدق. روی این حساب، شهادت منافقان به رسالت پیامبر اسلام ص از نظر ص: 148 1- 1) در اینجا“ان”به صورت مکسور ذکر شده، این به خاطر آن است که لام تاکید بر سر خبر آمده و در چنین صورتی در تقدیر، مقدم است (البیان فی غریب اعراب القرآن) . اخبار، هرگز کذب نبود، یک واقعیت بود. ولی از نظر گوینده و مخبر چون بر خلاف عقیده آنها بود کذب محسوب می شد، لذا قرآن می گوید، تو پیغمبر خدا هستی اما اینها دروغ می گویند! به تعبیر دیگر: منافقان نمی خواستند، خبر از رسالت پیامبر ص بدهند، بلکه می خواستند از اعتقاد خود به نبوت او خبر دهند، و مسلما در این خبر دروغگو بودند. این نکته نیز قابل توجه است که آنها در شهادت خود انواع تاکیدها را به کار بردند (1) و خداوند نیز با قاطعیت با همان لحن، آنها را تکذیب می کند، اشاره به اینکه در برابر آن قاطعیت، چنین قاطعیتی لازم است. (1) ذکر این نکته نیز در اینجا لازم است که“منافق”در اصل از ماده“نفق” (بر وزن نفخ) به معنی نفوذ و پیشروی است، و“نفق” (بر وزن شفق) به معنی کانالها و نقبهایی است که زیر زمین می زنند تا برای استتار یا فرار از آن استفاده کنند. بعضی از مفسران گفته اند بسیاری از حیوانات مانند موش صحرایی و روباه و سوسمار برای لانه خود دو سوراخ قرار می دهند: یکی آشکار که از آن وارد و خارج می شوند، و دیگری پنهانی که اگر احساس خطری کنند از آن می گریزند، این سوراخ پنهانی را“نافقاء”گویند (2) و به این ترتیب“منافق”کسی است که طریقی مرموز و مخفیانه برای خود برگزیده، تا با مخفی کاری و پنهان کاری در جامعه نفوذ کند، و به هنگام خطر از طریق دیگر فرار نماید. (2) *
ص: 149
1- 1) استفاده از“جمله اسمیه”و همچنین“ان”و“لام تاکید”.
2- 2) روح البیان“جلد 9 صفحه 529.
آیه بعد به دومین نشانه آنها پرداخته چنین می گویند: “آنها سوگندهایشان را سپر ساخته اند، تا مردم را از راه خدا بازدارند” (اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ) .
“آنها کارهای بسیار بدی انجام می دهند” (إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ) .
چرا که در ظاهر ابراز ایمان می کنند، و در باطن کفر می ورزند، و در طریق هدایت مردم به آئین حق، ایجاد مانع می نمایند، و چه عملی از این بدتر و زشت تر؟ .
“جنه”از ماده”جن“ (بر وزن فن) در اصل به معنی پنهان کردن چیزی از حس است، و”جن“ (بر وزن سن) به خاطر اینکه موجودی است ناپیدا، این واژه بر او اطلاق می شود، و از آنجا که”سپر“انسان را از ضربات اسلحه دشمن، مستور می دارد در لغت عرب به آن، “جنه”گفته می شود، و باغهای پردرخت را نیز به خاطر مستور شدن زمینهایشان، “جنت”می گویند.
به هر حال، این یکی از آثار نفاق است، که خود را در زیر پوششی از نام مقدس خداوند، و سوگندهای غلاظ و شداد، قرار می دهند تا چهره واقعی خویش را مکتوم دارند، عواطف مردم را به سوی خود جلب کرده و از این طریق به اغفال آنها بپردازند و” فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ “کنند.
این تعبیر ضمنا نشان می دهد که آنها دائما با مؤمنان در حال جنگ و ستیزند، و هرگز نباید فریب این ظاهرسازی و چرب زبانی آنها را خورد، زیرا انتخاب سپر مخصوص میدانهای نبرد است.
درست است که در بعضی از مواقع، انسان چاره ای جز سوگند ندارد، و یا لا اقل سوگند کمک به بیان اهمیت موضوع مورد نظر می کند، ولی نه سوگند دروغ، و نه سوگند برای هر چیز و هر کار که این شیوه منافقان است.
در آیه 74 سوره توبه می خوانیم یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَهَ
ص: 150
الْکُفْرِ: “آنها به خدا سوگند یاد می کنند که (سخنان زننده در غیاب پیامبر) نگفته اند، در حالی که قطعا سخنان کفرآمیز گفته اند”.
مفسران برای جمله” فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ “، دو معنی ذکر کرده اند:
نخست اعراض از راه خدا و دیگر بازداشتن دیگران از این راه، گرچه جمع میان هر دو معنی در آیه مورد بحث امکان پذیر است، ولی با توجه به توسل آنها به سوگندهای دروغ، معنی دوم، مناسبتر به نظر می رسد، چرا که هدف از این سوگندها، اغفال دیگران است.
یک جا”مسجد ضرار“بر پا می کنند، و هنگامی که از آنها سؤال می شد هدفتان چیست؟ سوگند یاد می کنند که جز هدف خیر ندارند! (توبه-107) .
در جای دیگر برای شرکت در جنگهایی که فاصله آن نزدیک و احتمال غنائم در آن زیاد است اظهار آمادگی می کنند ولی برای شرکت در میدان “تبوک”که پر از مشکلات است هزار عذر و بهانه می آورند و سوگند یاد می کنند که اگر توانایی می داشتیم همراه شما حرکت می کردیم! (توبه-42) .
آنها نه فقط برای مردم سوگند دروغین یاد می کنند بلکه همانگونه که در آیه 18 سوره مجادله آمده در عرصه محشر نیز در پیشگاه خداوند متوسل به سوگند دروغ می شوند!و این نشان می دهد که این عمل جزء بافت وجودشان شده است که حتی در عرصه محشر و در پیشگاه خدا نیز دست بردار نیستند!.
* آیه بعد به علت اصلی این گونه اعمال ناروا پرداخته می افزاید: “این به خاطر آن است که آنها نخست ایمان آوردند، سپس کافر شدند، و لذا بر دلهای آنها مهر نهاده شده و حقیقت را درک نمی کنند” (ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ص: 151 فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ ) . جمعی از مفسران معتقدند که منظور از این ایمان در اینجا ایمان ظاهری است، در حالی که در باطن کافر بودند. ولی ظاهر آیه نشان می دهد که آنها در آغاز حقیقتا مؤمن شدند، و بعد از آن که طعم ایمان را چشیدند و نشانه های حقانیت اسلام و قرآن را دیدند راه کفر را پیش گرفتند، اما کفری توأم با نفاق، نه آشکارا و با صراحت، و همین سبب شد که خدا حس تشخیص را از آنها سلب کند، و از درک حقائق محروم بمانند، زیرا اگر از اول حق را تشخیص نداده بودند عذری داشتند، اما بعد از تشخیص حق و ایمان آوردن اگر به آن پشت پا بزنند خداوند توفیق را از آنها سلب می کند. در حقیقت منافقان دو گروهند، گروهی از اول ایمانشان صوری و ظاهری بوده، و گروه دیگر در آغاز ایمان حقیقی داشته اند سپس راه ارتداد و نفاق را پیش گرفته اند، ظاهر آیه مورد بحث گروه دوم را می گوید. در حقیقت این آیه شبیه آیه 74 سوره توبه است که می گوید: وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ: “آنها پس از اسلام کافر شدند”. به هر حال این سومین نشانه از نشانه های آنها است که از درک حقائق روشن غالبا محرومند، و ناگفته پیدا است که این هرگز منتهی به جبر نمی شود چرا که مقدمات آن را خودشان فراهم کرده اند. * آیه بعد نشانه های بیشتری را از آنها ارائه داده، می گوید: “هنگامی که آنها را می بینی جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می برد” (وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ) .
ص: 152
ظاهری آراسته و قیافه هایی جالب دارند.
علاوه بر این چنان شیرین و جذاب سخن می گویند که”وقتی حرف می زنند تو نیز به سخنانشان گوش فرا می دهی“! (وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ) .
جایی که پیامبر ص ظاهرا تحت تاثیر جذابیت سخنان آنها قرار گیرد تکلیف دیگران روشن است.
این از نظر ظاهر و اما از نظر باطن”گویی چوبهای خشکی هستند که بر دیوار تکیه داده شده است“ (کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَهٌ) .
اجسامی بی روح، و صورتهایی بی معنی و هیکلهایی تو خالی دارند، نه از خود استقلالی، نه در درون نور و صفایی، و نه اراده و تصمیم محکم و ایمانی دارند، درست همچون چوبهای خشک تکیه زده بر دیوار! بعضی از مفسران روایت کرده اند که”عبد اللّٰه بن ابی“سرکرده منافقان مردی درشت اندام، خوش قیافه و فصیح و چرب زبان بود، هنگامی که با گروهی از یارانش وارد مجلس رسول خدا ص می شد اصحاب از ظاهر آنها تعجب می کردند، و به سخنانشان گوش فرا می دادند ولی آنها (به خاطر غرور و نخوتی که داشتند) کنار دیوار رفته و به آن تکیه کرده، و مجلس را تحت تاثیر قیافه و سخنان خود قرار می دادند (1) و آیه ناظر به حال آنها است.
(1)
سپس می افزاید: آنها چنان تو خالی و فاقد توکل بر خدا و اعتماد بر نفس هستند که”هر فریادی از هر جا بلند شود آن را بر ضد خود می پندارند“ (یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَهٍ عَلَیْهِمْ) .
ترس و وحشتی عجیب همیشه بر قلب و جان آنها حکمفرما است، و یک حالت سوء ظن و بدبینی جانکاه سرتاسر روح آنها را فرا گرفته، و به حکم “الخائن خائف”از همه چیز، حتی از سایه خود می ترسند، و این است
ص: 153
1- 1) “کشاف”جلد 4 صفحه 540.
نشانه دیگری از نشانه های منافقان.
و در پایان آیه به پیامبر ص هشدار می دهد که”اینها دشمنان واقعی تواند از آنها بر حذر باش“ (هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ) .
سپس می گوید: “خدا آنها را بکشد، چگونه از حق منحرف می شوند”؟! (قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ) .
روشن است که این تعبیر، اخبار نیست، بلکه به صورت نفرین است، و برای مذمت و سرزنش و تحقیر این گروه، ذکر شده، شبیه تعبیرات روزمره ای که انسانها در باره یکدیگر دارند، که قرآن با زبان خود مردم با آنها سخن می گوید:
به این ترتیب در آیه مورد بحث نشانه های دیگری از منافقان مطرح شده از جمله:
وضع فریبنده ظاهری توأم با خالی بودن درون، همچنین، ترس و وحشت و بد گمانی نسبت به هر چیز و هر حادثه.
***
ص: 154