[سوره الملک (67) : آیات 28 تا 30]
اشاره
قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اَللّٰهُ وَ مَنْ مَعِیَ أَوْ رَحِمَنٰا فَمَنْ یُجِیرُ اَلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ (28) قُلْ هُوَ اَلرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (29) قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِمٰاءٍ مَعِینٍ (30)
ترجمه:
28-بگو: اگر خداوند من و تمام کسانی را که با من هستند هلاک کند یا مورد ترحم قرار دهد، چه کسی کافران را از عذاب دردناک پناه می دهد؟ 29-بگو: او خداوند رحمان است، ما به او ایمان آورده ایم، و بر او توکل کرده ایم و به زودی می دانید چه کسی در گمراهی آشکار است؟ 30-بگو: به من خبر دهید اگر آبهای (سرزمین) شما در زمین فرو رود چه کسی می تواند آب جاری در دسترس شما قرار دهد؟
تفسیر:
چه کسی آب جاری در اختیار شما قرار می دهد؟
آیات فوق که آخرین آیات سوره“ملک”است و همه با کلمه“قل”
ص: 355
خطاب به پیامبر ص شروع می شود ادامه بحثهایی است که در آیات قبل با کفار شده، که جنبه های دیگرش در این آیات، منعکس است.
نخست به آنها که غالبا انتظار مرگ پیامبر ص و یارانش را داشتند و گمان می کردند که با مرگ وی آئین او برچیده می شود و همه چیز پایان (و غالب دشمنان شکست خورده در باره رهبران راستین همیشه همین انتظار را دارند) می فرماید: “بگو اگر خداوند مرا و تمام کسانی که با من هستند، هلاک کند، یا مورد ترحم قرار دهد چه کسی کافران را از عذاب دردناک پناه می دهد”؟ (قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللّٰهُ وَ مَنْ مَعِیَ أَوْ رَحِمَنٰا فَمَنْ یُجِیرُ الْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ) .
در بعضی از روایات آمده است که کافران مکه، به پیامبر ص و مسلمانان نفرین می کردند و تقاضای مرگ او را داشتند به گمان اینکه اگر آن حضرت از دنیا برود، دعوتش نیز برچیده می شود، آیه فوق نازل شد و به آنها پاسخ داد.
شبیه همین معنی در آیه 30 سوره طور آمده است، آنجا که می گوید:
(أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ) : “آنها می گویند محمد شاعری است که انتظار مرگش را می کشیم”! غافل از اینکه مصطفی را الطاف حق وعده داده که گر بمیرد نمیرد نام حق، آری وعده پیروزی این آئین و سیطره آن را بر تمام جهان به او داده است، و حیات و مرگ پیغمبر اکرم ص چیزی را تغییر نمی دهد.
بعضی تفسیر دیگری برای این آیه ذکر کرده اند که به پیامبر ص می فرماید: بگو ما با داشتن ایمان به خدا میان خوف و رجا هستیم شما در باره خود چه می اندیشید؟! ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد.
ص: 356
و در ادامه همین سخن می افزاید: “به آنها بگو که او خداوند رحمان است، ما به او ایمان آورده ایم، و توکل کرده ایم، و به زودی می دانید چه کسی در گمراهی آشکار است” (قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ) .
یعنی ما اگر به خدا ایمان آورده ایم، و او را ولی و وکیل و سرپرست خود برگزیده ایم، دلیلش روشن است، او خدای رحمان است، رحمت عامش همه جا رسیده، و فیض انعامش دوست و دشمن را فرا گرفته، و نگاهی کوتاه به جهان هستی و صفحه زندگی شاهد این مدعا است، اما معبودهای شما چه کاری کرده اند؟! گرچه ضلال و گمراهی شما همین جا آشکار است، ولی در آخرت برای شما روشنتر خواهد شد، و یا در همین دنیا به هنگامی که اسلام با امدادهای الهی بر لشکر کفر پیروز می گردد، پیروزی معجزه آسا، حقیقت روشنتر خواهد گشت.
این آیه در حقیقت نوعی دلداری به پیغمبر اسلام ص و مؤمنان است که تصور نکنند در این مبارزه گسترده حق و باطل تنها هستند، بلکه خداوند بخشنده مهربان یار و یاور آنها است.
* در آخرین آیه به عنوان ذکر یک مصداق از رحمت عام خداوند که بسیاری از مردم از آن غافلند، می گوید: “به آنها بگو به من خبر دهید اگر آبهای مورد استفاده شما در زمین فرو رود چه کسی می تواند آب جاری در ص: 357 دسترس شما قرار دهد”؟! (قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِمٰاءٍ مَعِینٍ) . می دانیم زمین از دو قشر مختلف تشکیل شده: “قشر نفوذ پذیر”که آب را در خود فرو می برد و در زیر آن“قشر نفوذ ناپذیر”است که آب را در آنجا نگاه می دارد، تمام چشمه ها، چاهها، قناتها از برکت این ترکیب خاص به وجود آمده، زیرا اگر تمام روی زمین تا اعماق زیاد قشر نفوذپذیر بود آبها چنان در زمین فرو می رفتند که هرگز دست کسی به دامانشان نمی رسید، و اگر همه نفوذناپذیر بودند آبها روی زمین می ایستادند و تبدیل به یک باتلاق می شدند، یا به زودی به دریاها می ریختند، و به این ترتیب تمام ذخائر زیر زمینی آب از دست می رفت. این نمونه کوچکی از رحمت عام خدا است که مرگ و حیات انسان سخت با آن گره خورده است. “معین”از ماده“معن” (بر وزن طعن) به معنی جریان آب است، و گاه گفته اند از“عین”گرفته شده، و میم آن زائده است، لذا بعضی از مفسران “معین”را به معنی آبی گرفته اند که با چشم دیده می شود هر چند جاری نباشد. ولی بیشتر آن را به همان معنی آب جاری تفسیر کرده اند، گرچه آب نوشیدنی منحصر به آب جاری نیست، ولی بدون شک آبهای جاری بهترین نوع آنها محسوب می شوند، خواه به صورت چشمه ها باشد یا نهرها و یا قنات و چاههای جوشان. بعضی از مفسران نقل کرده اند که یکی از کفار هنگامی که این آیه را شنید که می گوید: “اگر آبهای مورد استفاده شما در زمین فرو رود چه کسی ص: 358 آب جاری در اختیار شما می گذارد”گفت: “رجال شداد و معاول حداد”! “مردان قوی پنجه و کلنگهای تیز. آب را از اعماق زمین بیرون می کشند”! اما شب خوابید آب سیاه چشمان او را فرا گرفت، در این حال صدایی شنید که می گوید: “آن مردان قوی پنجه و کلنگهای تیز را بیاور تا این آب را از چشم تو بیرون کشند”! اما امروز می دانیم که اگر قشر“نفوذ ناپذیر”زمین از میان برود هیچ انسان قوی پنجه، و هیچ کلنگ تیز نمی تواند آبی استخراج کند (1) . (1) *
نکته:
در روایاتی که از ائمه اهل بیت ع به ما رسیده، آیه اخیر به ظهور حضرت مهدی ع و عدل جهان گستر او تفسیر شده است، از جمله در حدیثی از امام باقر ع در تفسیر این آیه می خوانیم:
“
نزلت فی الامام القائم (ع) یقول ان اصبح امامکم غائبا عنکم، لا تدرون این هو؟ فمن یاتیکم بامام ظاهر یاتیکم باخبار السماوات و الارض، و حلال اللّٰه و حرامه، ثم قال: و اللّٰه ما جاء تاویل هذه الایه، و لا بد أن یجیء تاویلها.
“این آیه در باره امامی نازل شده است که قیام به عدل الهی می کند (حضرت مهدی) می گوید: اگر امام شما پنهان گردد، و نمی دانید کجاست؟ چه کسی برای شما امامی می فرستد که اخبار آسمانها و زمین، و حلال و حرام
ص: 359
1- 1) ابو الفتوح رازی”جلد 11 صفحه 219”.
خدا را برای شما شرح دهد“.
سپس فرمود: “به خدا سوگند تاویل این آیه نیامد و سرانجام خواهد آمد” (1) .
(1)
روایات در این زمینه فراوان است و باید توجه داشت که همه از باب “تطبیق”است، و به تعبیر دیگر ظاهر آیه مربوط به آب جاری است که مایه حیات موجودات زنده است، و باطن آیه مربوط به وجود امام و علم و عدالت جهان گستر او است که آن نیز مایه حیات جامعه انسانی است.
بارها گفته ایم که آیات قرآن معانی متعدد، و ظاهر و باطن دارد، ولی این نکته را نیز مؤکدا تکرار می کنیم که پی بردن به بطون آیات جز برای پیامبر و امام معصوم ممکن نیست و هیچکس حق ندارد چیزی به عنوان باطن آیه از پیش خود مطرح کند، آنچه ما می گوئیم مربوط به ظواهر آیات است، و آنچه مربوط به بطون آیات است فقط باید از معصومین بشنویم.
***سوره”ملک“با حاکمیت و مالکیت خداوند شروع شد، و با رحمانیت او که آنهم شاخه ای از حاکمیت و مالکیت او است پایان می گیرد، و به این ترتیب آغاز و انجامش کاملا منسجم است.
خداوندا!ما را مشمول رحمت عام و خاصت گردان، و از آب حیات ولایت اولیائت سیراب فرما.
پروردگارا!ظهور حضرت مهدی ع آن چشمه آب حیات را تسریع کن، و تشنگان جمالش را با ظهورش سیراب گردان.
ص: 360
1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 387.
بارالها!به ما چشم بینا و گوش شنوا و عقل دانا، مرحمت فرمودی، حجابهای خودخواهی و غرور را از مقابل آنها برگیر، تا چهره حقیقت را آن چنان که هست ببینیم، و در صراط مستقیم هدایت تو راست قامت گام برداریم.
آمین یا رب العالمین “پایان سوره ملک” 12 شوال 1406 30\3\1365
ص: 361
ص: 362