[سوره الملک (67) : آیات 22 تا 27]
اشاره
أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (22) قُلْ هُوَ اَلَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْأَبْصٰارَ وَ اَلْأَفْئِدَهَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ (23) قُلْ هُوَ اَلَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (24) وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا اَلْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (25) قُلْ إِنَّمَا اَلْعِلْمُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ (26) فَلَمّٰا رَأَوْهُ زُلْفَهً سِیئَتْ وُجُوهُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ قِیلَ هٰذَا اَلَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (27)
ترجمه:
22-آیا کسی که به رو افتاده حرکت می کند به هدایت نزدیکتر است یا کسی که راست قامت در صراط مستقیم گام برمی دارد؟! 23-بگو او کسی است که شما را آفرید، و برای شما چشم و گوش و قلب قرار دارد اما کمتر سپاسگزاری می کنید.
24-بگو: او کسی است که شما را در زمین خلق کرد، و به سوی او باز می گردید.
ص: 348
25-آنها می گویند: اگر راست می گوئید این وعده قیامت چه زمانی است؟ 26-بگو علم آن مخصوص خدا است و من فقط بیم دهنده آشکار هستم.
27-هنگامی که آن وعده الهی را از نزدیک می بینند صورت کافران زشت و سیاه می گردد و به آنها گفته می شود این همان چیزی است که تقاضای آن را داشتید.
تفسیر:
اشاره
راست قامتان جاده توحید
در تعقیب آیات گذشته، پیرامون کافران و مؤمنان، در نخستین آیه مورد بحث وضع حال این دو گروه را در ضمن مثال جالبی منعکس ساخته، می فرماید:
“آیا کسی که به رو افتاده حرکت می کند، به هدایت نزدیکتر است، یا کسی که راست قامت در صراط مستقیم گام برمی دارد و پیش می رود”؟! (أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ) .
در اینجا افراد بی ایمان و ظالمان لجوج مغرور، به کسی تشبیه شده اند که از جاده ای ناهموار و پرپیچ و خم، می گذرد، در حالی که به رو افتاده، و با دست و پا، یا به سینه حرکت می کند، نه راه را به درستی می بیند، و نه قادر بر کنترل خویشتن است، نه از موانع با خبر است و نه سرعتی دارد؟ کمی راه می رود و درمانده می شود.
ولی مؤمنان را به افراد راست قامتی تشبیه می کند که از جاده ای هموار و صاف مستقیم با سرعت و قدرت و آگاهی تمام، به راحتی پیش می رود.
چه تشبیه جالب و دقیقی؟ که آثار آن در زندگی این دو گروه کاملا نمایان است و با چشم خود می بینیم.
بعضی مظهر این دو گروه را پیامبر ص و ابو جهل شمرده اند، البته اینها
ص: 349
مصداقهای روشنی برای آیه فوق است، ولی عمومیت مفهوم آیه را محدود نمی کند.
در تفسیر مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ، احتمالات متعددی گفته شده:
آنچه با مفهوم لغوی آن سازگارتر است همان است که در بالا گفتیم، و آن کسی است به رو افتاده و با دست و پا و سینه به پیش می رود.
ولی بعضی دیگر گفته اند: منظور این است که ایستاده راه می رود، اما سر به زیر افکنده، و مسیر خود را به هیچوجه مشاهده نمی کند.
در حالی که بعضی دیگر معتقدند: منظور کسی است که تعادل خود را حفظ نمی کند، چند گام پیش می رود، بر زمین می خورد و برمی خیزد، و این وضع پی در پی تکرار می شود.
از بعضی از کلمات راغب در مفردات نیز چنین برمی آید که منظور کسی است که تمام توجهش به وضع خویش است، و از غیر خود غافل است، ولی معنی اول به قرینه مقابله با وضع مؤمنان که از آن تعبیر به“سویا”شده است، مناسبتر به نظر می رسد.
و به هر حال آیا این وضع کافر و مؤمن در آخرت است؟ یا در هر دو جهان؟ دلیلی بر محدود بودن معنی آیه در دست نیست، آنها هم در زندگی دنیا چنینند و هم در آخرت.
آری افراد بی ایمان چون خودخواه و خودپرست و لجوجند، و جز منافع مادی و زودگذر خویش را نمی بینند، و از آنجا که مسیر آنها مسیر هواپرستی است، به کسی می مانند که از سنگلاخی عبور می کند در حالی که بر سینه و دست و پا می خزد، اما کسانی که در پرتو ایمان از قید هوای نفس رسته اند بینشی عمیق، و مسیری صاف و روشن دارند.
ص: 350
در آیه بعد پیامبر ص را مخاطب ساخته می افزاید: “بگو او کسی است که شما را آفرید، و برای شما چشم و گوش و قلب قرار داد، اما کمتر سپاسگزاری می کنید” (قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَهَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ) .
خداوند، هم وسیله مشاهده و تجربه را در اختیار شما قرار داد (چشم) و هم وسیله آگاهی بر نتیجه افکار دیگران (گوش) و هم وسیله اندیشیدن در علوم عقلی (قلب) را، خلاصه تمام ابزار لازم برای آگاهی به علوم عقلی و نقلی را در اختیار شما گذارده است، اما کمتر کسی سپاس اینهمه نعمتهای بزرگ را بجا می آورد، زیرا شکر نعمت آن است که هر نعمتی را در مسیر هدفی که به خاطر آن آفریده شده است به کار گرفته شود، آیا همه از چشم و گوش و عقل به درستی در این راه استفاده می کنند؟! * بار دیگر پیامبر ص را مخاطب ساخته، می فرماید: “بگو او کسی است که شما را در زمین خلق کرد و به سوی او بازگشت می کنید و نزد او جمع می شوید” (قُلْ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ) . در حقیقت آیه نخست، “مسیر”را مشخص می کند، و آیه دوم“ابزار و وسائل کار”را، و این آیه“هدف و مقصد”را، یعنی در راه راست و صراط مستقیم ایمان اسلام گام بردارید، و از تمام ابزار شناخت بهره گیرید، و به سوی زندگی جاویدان حرکت کنید. قابل توجه اینکه در آیه قبل، تعبیر به“أنشأکم”شده، و در این آیه به “ذرأکم”، ممکن است تفاوت این دو تعبیر در این باشد که جمله اول اشاره ص: 351 به ایجاد کردن انسان از عدم است (یعنی هیچ نبودید و شما را آفرید) و جمله دوم اشاره به آفرینش انسان از ماده خاکی است، یعنی شما را از خاک آفریدیم. * سپس در همین رابطه، به گفتار منکران معاد و پاسخ آنها پرداخته، می فرماید: “آنها از روی استهزاء می گویند: اگر راست می گوئید این وعده قیامت چه زمانی است”؟! (وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ) .
چرا دقیقا تاریخ آن را تعیین نمی کنید؟ چرا تکلیف همه را از این نظر روشن نمی سازید؟ .
در اینکه منظور از“ هٰذَا الْوَعْدُ “چیست!دو احتمال ذکر کرده اند:
نخست وعده قیامت، دیگر وعده مجازاتهای گوناگون دنیا، مانند زلزله ها و صاعقه ها و طوفان ها، ولی با توجه به آیه گذشته معنی اول مناسبتر به نظر می رسد هر چند جمع میان هر دو معنی نیز ممکن است.
* در آیه بعد به آنها چنین پاسخ می گوید: “به آنها بگو علم و آگاهی این موضوع، مخصوص خدا است، و من تنها انذار کننده آشکاری هستم” (قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ) . این تعبیر درست شبیه چیزی است که در آیات متعدد قرآن، از جمله آیه 187 اعراف آمده است (قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی) : “بگو علم به زمان وقوع رستاخیز فقط نزد پروردگار من است”. *و باید چنین باشد چرا که اگر تاریخ قیامت معلوم بود هر گاه فاصله
ص: 352
زیادی داشت مردم در غفلت فرو می رفتند، و اگر فاصله کم بود حالتی شبیه به اضطرار پیدا می کردند، و در هر حال، هدفهای تربیتی ناتمام می ماند.
* در آخرین آیه مورد بحث می افزاید: “هنگامی که آن وعده الهی و عذاب را از نزدیک مشاهده کنند، صورت کافران زشت و سیاه می شود”، به گونه ای که آثار غم و اندوه از آن می بارد (فَلَمّٰا رَأَوْهُ زُلْفَهً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا) “و به آنها گفته می شود: این همان چیزی است که تقاضای آن را داشتید”! (وَ قِیلَ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ) . “تدعون”از ماده”دعاء”است، یعنی پیوسته دعا و تقاضا می کردید قیامت واقع شود، اکنون واقع شده است، و راه فراری از آن نیست (1) . (1) این مضمون در حقیقت شبیه همان است که در آیه 14 ذاریات خطاب به کفار آمده است که روز قیامت به آنها گفته می شود: (هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ) : “این همان چیزی است که برای آن عجله داشتید”و به هر حال ناظر به عذاب قیامت است همانگونه که اکثر مفسران گفته اند، و دلیلی می شود بر اینکه: جمله“ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ “نیز اشاره به وعده قیامت است. حاکم ابو القاسم حسکانی می گوید: هنگامی که کافران مقامات علی ع را نزد خداوند مشاهده کردند، صورتهای آنها (از شدت خشم و غضب) سیاه شد. (2) (2) در حدیثی از امام باقر ع نیز همین معنی نقل شده که این آیه در باره ص: 353 1- 1) “تدعون”از باب”افتعال”، و از ماده دعاء، به معنی تقاضا، و یا از ماده “دعوا”به معنی تقاضا و یا انکار چیزی است. 2- 2) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 330. امیر مؤمنان علی ع و یارانش نازل گردیده است (1) . (1) البته این تفسیر که از طرق شیعه و اهل سنت، نقل شده از قبیل نوعی تطبیق است، و گرنه مورد آیه، مربوط به رستاخیز و قیامت است و این قبیل تطبیقها در لسان روایات کم نیست. *
ص: 354
1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 385.