[سوره المعارج (70) : آیات 4 تا 7]
اشاره
تَعْرُجُ اَلْمَلاٰئِکَهُ وَ اَلرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَهٍ (4) فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً (5) إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً (6) وَ نَرٰاهُ قَرِیباً (7)
ترجمه:
4-فرشتگان و روح (فرشته مخصوص) به سوی او عروج می کنند در آن روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است.
5-بنا بر این صبر جمیل پیشه کن.
6-زیرا آنها آن روز را دور می بینند.
7-و ما آن را نزدیک می بینیم!
تفسیر:
روزی به اندازه پنجاه هزار سال!
بعد از ذکر داستان عذاب دنیوی کسی که تقاضای عذاب الهی کرده بود وارد بحثهای معاد و عذابهای اخروی مجرمان در آن روز می شود، نخست می فرماید:
“فرشتگان و روح به سوی او (خداوند) عروج می کنند در روزی که مقدارش
ص: 15
پنجاه هزار سال است” (تَعْرُجُ الْمَلاٰئِکَهُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَهٍ) .
مسلما منظور از“عروج فرشتگان”عروج جسمانی نیست، بلکه عروج روحانی است، یعنی آنها به مقام قرب خدا می شتابند، و در آن روز که روز قیامت است آماده گرفتن فرمان، و اجرای آن می باشند، همانگونه که در تفسیر آیه 17 سوره“حاقه”گفتیم که منظور از جمله“و اَلْمَلَکُ عَلیٰ أَرْجٰائِهٰا “فرشتگان در اطراف آسمان قرار می گیرند”اینست که در آن روز آنها گرداگرد آسمانها ایستاده و آماده انجام هر گونه فرمانند (1) .
(1)
منظور از”روح“همان”روح الامین“بزرگ فرشتگان است که در سوره”قدر“نیز به او اشاره شده است، آنجا که می گوید: تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَهُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ: “در شب قدر فرشتگان روح به فرمان پروردگارشان برای تقدیر امور نازل می شوند” (قدر-4) .
البته”روح“معانی مختلفی دارد که در هر مورد به تناسب قرائن موجود ممکن است مفهوم خاصی ببخشد: روح انسان، روح به معنی قرآن، و روح به معنی روح القدس و به معنی فرشته وحی همه از معانی روح است که در آیات دیگر قرآن به آنها اشاره شده (2) .
(2)
و اما تعبیر به”پنجاه هزار سال“از این نظر است که آن روز بر حسب سالهای دنیا تا این حد ادامه پیدا می کند، و با آنچه در آیه 5 سوره سجده آمده
ص: 16
1- 1) تفسیرهای دیگری برای”عروج فرشتگان“ذکر شده که هیچکدام مناسب به نظر نمی رسد، از جمله اینکه: منظور این است که زمان نزول و صعود فرشتگان که از آغاز دنیا تا پایان آن مجموعا 50 هزار سال می باشد که عمر تمام دنیا است ولی آیات بعد به خوبی نشان می دهد که سخن درباره روز قیامت است نه دنیا (دقت کنید) .
2- 2) به جلد 12 تفسیر نمونه صفحه 250 تا 253 مراجعه شود.
است که مقدار آن را یکهزار سال تعیین می نماید منافاتی ندارد، زیرا همانگونه که در روایات وارد شده است در قیامت پنجاه موقف است، و هر موقف به اندازه یکهزار سال طول می کشد (1) .
(1)
بعضی نیز احتمال داده اند عدد”پنجاه هزار سال“برای”تکثیر“باشد نه تعداد یعنی آن روز بسیار طولانی است.
و به هر حال این درباره مجرمان و ظالمان و کافران است، لذا در حدیثی از”ابو سعید خدری“آمده است که بعد از نزول این آیه کسی عرض کرد ای رسول خدا!چقدر آن روز طولانی است؟ فرمود:
و الذی نفس محمد بیده انه لیخف علی المؤمن حتی یکون أخف علیه من صلاه مکتوبه یصلیها فی الدنیا: “قسم به کسی که جان محمد به دست او است آن روز برای مؤمن سبک و آسان می شود آسانتر از یک نماز واجب که در دنیا می خواند” (2) . * در آیه بعد پیغمبر اکرم ص را مخاطب ساخته، می فرماید: “صبر جمیل پیشه کن، و در برابر استهزاء و تکذیب و آزار آنها شکیبا باش” (فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً) . (2) “صبر جمیل”به معنی”شکیبایی زیبا و قابل توجه“است، و آن صبر و استقامتی است که تداوم داشته باشد، یاس و نومیدی به آن راه نیابد، و توأم با بیتابی و جزع و شکوه و آه و ناله نگردد، و در غیر این صورت جمیل نیست (3) . (3) ص: 17 1- 1) این حدیث در امالی شیخ از امیر مؤمنان علی (ع) نقل شده است (مطابق نقل نور الثقلین جلد 5 صفحه 413) . 2- 2) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 353 و”قرطبی“جلد 10 صفحه 6761. 3- 3) درباره”صبر جمیل“در تفسیر نمونه (جلد 9 صفحه 351) در داستان “یعقوب”و”یوسف“شرح بیشتری داده ایم. *سپس می افزاید”زیرا آنها چنان روزی را بعید و دور می بینند“ (إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً) . *”و ما آن را قریب و نزدیک می بینیم“ (وَ نَرٰاهُ قَرِیباً) . آنها اصلا باور نمی کنند چنان روزی در کار باشد که حساب همه خلایق را برسند و کوچکترین گفتار و کردار آنها محاسبه شود، آن هم در روزی که پنجاه هزار سال به طول می انجامد، ولی آنها در حقیقت خدا را نشناخته اند و در قدرت او شک و تردید دارند. آنها می گویند: مگر ممکن است استخوانهای پوسیده، و خاکهایی که هر ذره ای از آن در گوشه ای پراکنده گشته است بار دیگر جمع شود. و لباس حیات در تن بپوشد؟ (همانگونه که قرآن در سایر آیاتش این تعبیرات را از آنها نقل کرده است) وانگهی مگر روز پنجاه هزار سال امکان پذیر است؟!. جالب اینکه علم امروز می گوید مقدار روز در هر کره ای از کرات آسمانی با دیگر کرات متفاوت است، زیرا تابع مقدار زمانی است که آن کره یک بار به دور محور خود می چرخد، و لذا روز در کره ماه به اندازه دو هفته در کره زمین است، حتی می گویند ممکن است با گذشت زمان کره زمین از سرعت حرکت وضعی خود بکاهد و مقدار یک روز معادل یک ماه یا یک سال یا صدها سال شود. نمی گوئیم روز قیامت چنین است بلکه می گوئیم روز معادل پنجاه هزار سال، حتی با مقیاسهای عالم دنیا چیز عجیبی نیست. *
ص: 18