[سوره المزمل (73) : آیات 1 تا 5]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;یٰا أَیُّهَا اَلْمُزَّمِّلُ (1) قُمِ اَللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً (2) نِصْفَهُ أَوِ اُنْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً (3) أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ اَلْقُرْآنَ تَرْتِیلاً (4) إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً (5)
ترجمه:
بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ای جامه به خود پیچیده! 2-شب را، جز کمی، به پا خیز! 3-نیمی از شب را، یا کمی از آن کم کن.
4-یا بر نصف آن بیفزا، و قرآن را با دقت و تامل بخوان.
5-چرا که ما به زودی سختی سنگین را به تو القا خواهیم کرد.
ص: 165
تفسیر:
ای جامه به خود پیچیده بپاخیز!
همانگونه که از لحن آغاز این سوره بر می آید دعوتی است آسمانی از پیامبر ص برای استقامت، و آمادگی جهت پذیرش یک وظیفه بزرگ و سنگین، که بدون خودسازی قبلی انجام آن ممکن نیست، می فرماید:
“ای جامه به خود پیچیده”! (یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ) (1) . *“شب را جز کمی بپا خیز”! (قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً) . *“نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن” (نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً) . *“یا بر نصف بیفزا” (أَوْ زِدْ عَلَیْهِ) . (1) “و قرآن را با تامل و دقت و در نهایت روشنی و فصاحت تلاوت کن” (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً) . جالب اینکه مخاطب در این آیات پیامبر ص است ولی نه به عنوان “یا ایها الرسول”و“یا ایها النبی”بلکه به عنوان“ یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ “، اشاره به اینکه دوران”جامه به خود پیچیدن”و در گوشه انزوا نشستن نیست، ص: 166 1- 1) “مزمل”در اصل“متزمل”بوده از ماده“تزمل”به معنی پیچیدن پارچه ای بر خویش است و“زمیل”که به معنی همردیف (کسی که همراه انسان بر مرکبی سوار می شود) و سپس به معنی“رفیق”آمده، به خاطر این است که ارتباط و پیوند نزدیکی دارد. بلکه دوران قیام و خودسازی و آمادگی برای انجام رسالتی عظیم است. و انتخاب شب برای این کار به خاطر این است که اولا چشم و گوش دشمنان در خواب است، و ثانیا کارهای زندگی تعطیل می باشد و به همین دلیل انسان آمادگی بیشتری برای اندیشه و تفکر و تربیت نفس دارد. همچنین انتخاب“قرآن”به عنوان متن اصلی این برنامه به خاطر آن است که تمام درسهای لازم را در این زمینه در بر دارد، و بهترین وسیله تقویت ایمان و استقامت و تقوی و پرورش نفوس است. تعبیر به“ترتیل”که در اصل به معنی“تنظیم”و“ترتیب موزون”است، در اینجا به معنی خواندن آیات قرآن با تانی و نظم لازم، و اداء صحیح حروف، و تبیین کلمات، و دقت و تامل در مفاهیم آیات، و اندیشه در نتایج آن است. بدیهی است چنین قرآن خواندنی می تواند به سرعت به انسان رشد و نمو معنوی، و شهامت اخلاقی، و تقوا و پرهیزگاری ببخشد، و اگر بعضی از مفسران آن را به معنی نماز خواندن تفسیر کرده اند به خاطر آن است که یکی از بخشهای مهم نماز“تلاوت قرآن”است. تعبیر به“قیام”در جمله“ قُمِ اللَّیْلَ “به معنی برخاستن در مقابل خوابیدن است، نه فقط روی پا ایستادن است. و اما تعبیرات مختلفی که در باره مقدار”شب زنده داری”در این آیات آمده، در حقیقت برای بیان“تخییر”است، و پیامبر ص را مخیر می کند که نیمی از شب، یا چیزی کمتر، یا چیزی بیشتر را بیدار بماند، و تلاوت قرآن کند، در مرحله اول“تمام شب”را جز مقدار کمی ذکر می کند، و بعد تخفیف داده و آن را به نیمی از شب می رساند و سپس کمتر از نیم. بعضی گفته اند منظور تخییر در میان“دو سوم”و“نصف”و“یک سوم” شب است، به قرینه آیه ای که در آخر همین سوره خواهد آمد که می فرماید: ص: 167 إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ. ضمنا از همین آیه آخر سوره به خوبی استفاده می شود که پیامبر ص در این قیام شبانه، تنها نبود، بلکه گروهی از مؤمنان نیز در این برنامه خودسازی و تربیتی و آمادگی، همگام و همراه پیامبر ص بودند، و او را به عنوان اسوه و الگویی در این راه پذیرفته بودند. بعضی از مفسران گفته اند که منظور از جمله قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً این است که تمام شبها را جز بعضی از شبها بپا خیز، و به این ترتیب استثناء در اجزاء شب نیست، بلکه در افراد شبها است، ولی این تفسیر با توجه به مفرد بودن“لیل”و تعبیر به نصف و کمتر از آن، درست به نظر نمی رسد. *سپس“هدف نهایی”این دستور سخت و مهم را چنین بیان می کند: “ما به زودی سخنی سنگین را به تو القا خواهیم کرد” (إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً) گرچه مفسران در تفسیر“قول ثقیل”هر کدام بیانی دارند که ناظر به یکی از ابعاد مساله است، ولی چنین به نظر می رسد که سنگین بودن این قول که منظور از آن بدون شک قرآن مجید است، از جهات و ابعاد مختلف است.
سنگین از نظر محتوا، و مفهوم آیات! سنگین از نظر تحمل آن بر قلوب و دلها، تا آنجا که خود قرآن می گوید: لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلیٰ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَهِ اللّٰهِ:
“اگر این قرآن را بر کوه ها نازل می کردیم آن را خاشع و از هم شکافته می دیدی”! (حشر 21) .
سنگین از نظر وعده ها، و وعیدها، و بیان مسئولیتها.
سنگین از نظر تبلیغ، و مشکلات راه دعوت.
ص: 168
سنگین در ترازوی عمل و در عرصه قیامت.
و بالآخره سنگین از نظر برنامه ریزی و اجرای کامل آن.
آری خواندن قرآن گرچه سهل و آسان و زیبا و دلنشین است، ولی تحقق بخشیدن به مفاد آن به همان نسبت سنگین و مشکل می باشد، مخصوصا در آغاز دعوت پیامبر ص و قیام او در مکه که محیط را ابرهای تیره و تار جهل و بت پرستی و خرافات فرا گرفته بود، و دشمنان متعصب و لجوج و بیرحم در برابر او دست به دست هم داده بودند، ولی پیغمبر اکرم ص و یاران اندکش با استمداد از تربیت قرآن مجید، و استعانت به نماز شب و استفاده از تقرب به ذات پاک پروردگار، توانستند بر تمام این مشکلات فایق آیند، و بار این“قول ثقیل” را بر دوش کشند و به منزل مقصود برسانند! * نکته ها: اشاره 1-قیام شبانه برای تلاوت قرآن و نیایش گفتیم گرچه مخاطب در این آیات، شخص پیامبر ص است، ولی ذیل سوره نشان می دهد که مؤمنان هم در این برنامه با شخص پیامبر ص همگام بودند، اکنون سخن در این است که آیا این قیام و شب زنده داری در اوائل دعوت پیامبر ص بر همگان واجب بوده است یا نه؟ بعضی از مفسران معتقدند، این امر واجب بوده، بعدا آیه آخر سوره این حکم را نسخ کرده، و فاصله آن حدود یک سال بوده است. حتی بعضی معتقدند که این حکم قبل از تشریع نمازهای پنجگانه بوده، و پس از آنکه نمازهای پنجگانه تشریع شد، این حکم نسخ گردید. ص: 169 ولی همانطور که مرحوم“طبرسی”در“مجمع البیان”نیز آورده، در ظاهر آیات این سوره چیزی که دلیل بر“نسخ”باشد به چشم نمی خورد، و بهتر آن است که گفته شود، این قیام و عبادت، مستحبّ و سنت مؤکد بوده، و هرگز جنبه وجوب نداشته است، جز در مورد شخص پیغمبر اکرم ص که طبق بعضی از آیات دیگر قرآن نماز شب بر او واجب بوده است، و مانعی ندارد که این مساله برای پیامبر ص واجب باشد، و بر مسلمین مستحبّ، از این گذشته آنچه در آیات فوق آمده منحصر به“نماز شب”نیست، چرا که نماز شب نیمی از شب، یا دو ثلث از شب و یا حتی یک ثلث از شب را اشغال نمی کند آنچه در آیه مطرح است قیام برای ترتیل قرآن است. بنا بر این در اوائل کار این حکم به صورت مستحبّ مؤکدی بوده، و بعد تخفیف داده شده است، و با توجه به اینکه در آغاز هر کار مخصوصا در اوائل یک انقلاب بزرگ همیشه توان و نیروی بیشتری لازم است، جای تعجب نیست که یک چنین دستور فوق العاده به پیامبر ص و مسلمانان داده شده باشد که قسمت زیادی از شب را بیدار بمانند، و به محتوای این برنامه جدید و تعلیمات انقلابی آن آشنا گردند، و علاوه بر آگاهی، خود را برای پیاده کردن آن از نظر روحیه بسازند. *
2-معنی ترتیل
آنچه در آیات فوق روی آن تکیه شده مساله قرائت قرآن نیست، بلکه مساله“ترتیل”است.
در تفسیر“ترتیل”روایاتی از معصومین ع نقل شده که هر کدام به یکی
ص: 170
از ابعاد وسیع آن اشاره می کند.
در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که:
بینه بیانا و لا تهذه هذا الشعر، و لا تنثره نثر الرمل، و لکن اقرع به القلوب القاسیه، و لا یکونن هم احدکم آخر السوره: “ترتیل”یعنی آن را به طور روشن بیان کن، نه مانند اشعار، سریع و پشت سر هم بخوان، و نه مانند دانه های شن آن را پراکنده ساز، لکن چنان بخوان که دلهای سنگین را با آن بکوبی و بیدار کنی، هرگز هدف شما این نباشد که حتما به آخر سوره برسید (مهم آن است که محتوای آیات را درک کنید) (1) .
(1)
در حدیث دیگری از امام صادق ع در تفسیر“ترتیل”می خوانیم
اذا مررت بآیه فیها ذکر الجنه فاسال اللّٰه الجنه، و اذا مررت بآیه فیها ذکر النار فتعوذ باللّٰه من النار: “وقتی از کنار آیه ای می گذری که در آن نامی از بهشت است توقف کن و از خدا بهشت را بطلب (و خود را برای آن بساز) و هنگامی که از آیه ای می گذری که در آن نام دوزخ است از آن به خدا پناه بر (و خویشتن را از آن دور دار) (2) .
(2)
و در روایت دیگری از همان امام ع آمده که در تفسیر”ترتیل“فرمود:
هو ان تتمکث فیه و تحسن به صوتک: “ترتیل آن است که در آیات مکث کنی، و با صدای خوب آن را بخوانی” (3) ، و نیز در حدیث دیگری از همان حضرت چنین نقل شده:
(3)
ان القرآن لا یقرأ هذرمه، و لکن یرتل ترتیلا، اذا مررت بآیه فیها ذکر النار وقفت عندها و تعوذت باللّٰه من النار: “قرآن را سریع و تند نباید خواند، بلکه
ص: 171
1- 1) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 378-این حدیث در اصول کافی جلد 2 باب “ترتیل القرآن بالصوت الحسن”و کتب دیگر با مختصر تفاوتی نیز آمده است.
2- 2 و 3) همان مدرک.
3-
باید با ترتیل خوانده شود، هر گاه از آیه ای می گذری که در آن سخنی از دوزخ است می ایستی، و از آتش دوزخ به خدا پناه می بری” (1) .
(1)
و بالآخره در حالات پیامبر ص نقل شده است که آن حضرت آیات را از یکدیگر جدا می کرد، و صدای خود را می کشید (2) .
(2)
این روایات و روایات دیگری که به همین معنی در”اصول کافی“و”نور الثقلین“و”در المنثور“و سایر کتب”حدیث“و”تفسیر“نقل شده همگی گواه بر این حقیقت است که نباید آیات قرآن را به عنوان الفاظی خالی از محتوا و پیام، تلاوت کرد، بلکه باید به تمام اموری که تاثیر آن را در خواننده و شنونده عمیق می سازد توجه داشت، و فراموش نکرد که این پیام الهی است، و هدف تحقق بخشیدن به محتوای آن است.
ولی متاسفانه امروز بسیاری از مسلمانان از این واقعیت فاصله گرفته، و از قرآن تنها به الفاظی اکتفاء نموده اند، و همشان فقط ختم سوره و ختم قرآن است، بی آنکه بدانند این آیات برای چه نازل شده؟ و چه پیامی را ابلاغ می کند؟ درست است که الفاظ قرآن نیز محترم، و خواندن آن دارای فضیلت است، ولی نباید فراموش کرد که این الفاظ و تلاوت مقدمه بیان محتوا است.
* 3-فضیلت نماز شب این آیات بار دیگر اهمیت شب زنده داری، و نماز شب، و تلاوت قرآن را در آن هنگام که غافلان در خوابند گوشزد می کند، و چنان که قبلا نیز اشاره کرده ایم عبادت در شب، مخصوصا در سحرگاهان و نزدیک طلوع فجر، اثر ص: 172 1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 447. 2- 2) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث. فوق العاده در صفای روح، و تهذیب نفوس، و تربیت معنوی انسان، و پاکی قلب و بیداری دل و تقویت ایمان و اراده، و تحکیم پایه های تقوا در دل و جان انسان دارد که حتی با یک مرتبه آزمایش انسان آثار آن را به روشنی در خود احساس می کند. و به همین دلیل علاوه بر آیات قرآن در روایات اسلامی نیز تاکید فراوان روی آن شده است. از جمله در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: ان من روح اللّٰه تعالی ثلاثه: التهجد باللیل و افطار الصائم، و لقاء الاخوان: “سه چیز از عنایات مخصوص الهی است: عبادت شبانه (نماز شب) و افطار دادن به روزه داران، و ملاقات برادران مسلمان” (1) . (1) و در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم که در تفسیر آیه إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ (کارهای نیک اثر کارهای بد را از بین می برد) فرمود: صلاه اللیل تذهب بذنوب النهار: “نماز شب گناهان روز را از بین می برد” (2) . (2) در ذیل آیه 79 سوره اسراء نیز بحث مشروحی در این زمینه داشتیم، و ده روایت جالب در باره اهمیت نماز شب در آنجا نقل کردیم (3) . (3) *
ص: 173
1- 1 و 2) “بحار الانوار”جلد 87 صفحه 143.
2- 3) جلد دوازدهم صفحه 227.
3-