[سوره المزمل (73) : آیات 11 تا 19]
اشاره
وَ ذَرْنِی وَ اَلْمُکَذِّبِینَ أُولِی اَلنَّعْمَهِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً (11) إِنَّ لَدَیْنٰا أَنْکٰالاً وَ جَحِیماً (12) وَ طَعٰاماً ذٰا غُصَّهٍ وَ عَذٰاباً أَلِیماً (13) یَوْمَ تَرْجُفُ اَلْأَرْضُ وَ اَلْجِبٰالُ وَ کٰانَتِ اَلْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً (14) إِنّٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شٰاهِداً عَلَیْکُمْ کَمٰا أَرْسَلْنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ رَسُولاً (15) فَعَصیٰ فِرْعَوْنُ اَلرَّسُولَ فَأَخَذْنٰاهُ أَخْذاً وَبِیلاً (16) فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ اَلْوِلْدٰانَ شِیباً (17) اَلسَّمٰاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کٰانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً (18) إِنَّ هٰذِهِ تَذْکِرَهٌ فَمَنْ شٰاءَ اِتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً (19)
ترجمه:
11-مرا با تکذیب کنندگان صاحب نعمت واگذار، و آنها را کمی مهلت ده! 12-که نزد ما غل و زنجیرها و (آتش) دوزخ است.
ص: 182
13-و غذایی گلوگیر، و عذابی دردناک! 14-در آن روز که زمین و کوه ها سخت به لرزه می افتد، و کوه ها (چنان درهم کوبیده می شود که) به شکل توده هایی از شن نرم درمی آید! 15-ما پیامبری به سوی شما فرستادیم که گواه بر شما است، همان گونه که به سوی فرعون رسولی فرستادیم.
16-فرعون به مخالفت و نافرمانی آن رسول برخاست، و ما او را شدیدا مجازات کردیم.
17-شما اگر کافر شوید چگونه خود را (از عذاب شدید الهی) برکنار می دارید در آن روز که کودکان را پیر می کند؟! 18-در آن روز آسمان از هم شکافته می شود، و وعده او تحقق می یابد.
19-این هشدار و تذکری است و هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش بر می گزیند.
تفسیر:
حساب این گنهکاران مستکبر را با من واگذار!
در آخرین آیه از آیات پیشین اشاره ای به کارشکنیها و سخنان ناروا و اذیت و آزار دشمنان اسلام بود، آیات مورد بحث آنها را زیر رگباری از تهدیدات شدید، دائر به عذابهای دنیا و آخرت از سوی خداوند، قرار داده، و آنها را دعوت به تجدید نظر در برنامه های شوم خود می کند، و هم به مسلمانان صدر اول در برابر هجوم سخت این دشمنان دلداری می دهد، و پایمردی می بخشد.
نخست می فرماید: “مرا با این تکذیب کنندگان ثروتمند و صاحب نعمت واگذار، و آنها را کمی مهلت ده”! (وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَهِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً) .
یعنی طرف آنها تو نیستی، منم، مجازات و کیفر آنها را به خود من واگذار، و کمی به آنها مهلت ده، تا هم اتمام حجت گردد، و هم ماهیت خود را آشکار سازند،
ص: 183
و پشت خود را از بار گناه سنگین کنند، آن گاه عذاب من گلوی آنها را خواهد فشرد! و می دانیم مدت کمی گذشت که مسلمانان نیرومند شدند، و ضربات سنگین و شکننده خود را در جنگهای“بدر”و“حنین”و“احزاب”و مانند آن بر پیکر دشمن وارد آوردند، و نیز مدت کمی بیشتر نگذشت که این گردنکشان از دنیا رفتند، و گرفتار عذاب الهی در برزخ شدند و عذاب قیامت نیز از آنها چندان دور نیست.
ضمنا تعبیر به“ أُولِی النَّعْمَهِ ” (صاحبان نعمت) اشاره به غرور و غفلت ناشی از فزونی مال و ثروت و امکانات مادی است که غالبا دامنگیر صاحبان آنها می شود و به همین دلیل در طول تاریخ انبیاء چنان که قرآن شاهد و گواه است این دسته همیشه در صف اول مخالفان قرار داشتند.
در حقیقت این آیه شبیه آیه 34 سوره سبأ است که می گوید: وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَهٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ: “ما در هیچ شهر و دیاری انذار کننده ای نفرستادیم، مگر اینکه مترفین آنها (کسانی که مست ناز و نعمت بودند) گفتند: ما به آنچه شما به آن فرستاده شده اید کافریم”.
در حالی که اینگونه افراد باید قبل از دیگران دعوت منادیان حق را لبیک گویند، تا شکر اینهمه نعمت الهی را از این طریق بجا آورند. *سپس در ادامه همین تهدید به صورت صریحتر می گوید: “نزد ما غل و زنجیرها و آتش دوزخ است”! (إِنَّ لَدَیْنٰا أَنْکٰالاً وَ جَحِیماً) . “انکال”جمع“نکل” (بر وزن فکر) به معنی زنجیرهای سنگین است، و در اصل از ماده“نکول”، به معنی ضعف و ناتوانی گرفته شده، و از آنجا که ص: 184 زنجیرهایی که بر دست و پا و گردن می نهند انسان را از حرکت باز می دارد و ناتوان می سازد، این واژه در معنی“زنجیر”به کار رفته است، آری در برابر آزادی بی قید و شرط و تنعمی که در این دنیا داشتند بهره آنها در آنجا اسارت است و آتش! *و باز می افزاید: “و غذایی گلوگیر و عذابی دردناک” (وَ طَعٰاماً ذٰا غُصَّهٍ وَ عَذٰاباً أَلِیماً) .
غذایی بر عکس غذاهای چرب و شیرین دنیای آنها که به راحتی از گلو فرو می رفت و گوارا بود، و زندگی دردناک در برابر آسایش بی حساب این مغروران خود خواه و مستکبر در این جهان.
با اینکه غذای خشن و گلوگیر خود عذابی است الیم، بعد از آن عذاب الیم را جداگانه ذکر می کند، و این نشان می دهد ابعاد عذاب الیم آخرت از نظر شدت و عظمت بر هیچکس جز خدا معلوم نیست، و لذا در حدیثی می خوانیم که روزی یکی از مسلمانان این آیه را تلاوت می کرد، و پیامبر ص استماع می فرمود: ناگهان شخص مزبور صیحه ای زد و مدهوش شد (1) .
(1)
و در حدیث دیگری آمده است که خود پیامبر ص این آیه را تلاوت می فرمود و چنین حالی به او دست داد (2) .
(2)
چگونه این غذای گلوگیری نباشد؟ در حالی که در آیه 6 سوره غاشیه می خوانیم لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ: “آنها غذایی جز از خارهای جانگداز ندارند”.
و نیز در آیه 43 و 44 سوره دخان می خوانیم: إِنَّ شَجَرَهَ الزَّقُّومِ طَعٰامُ الْأَثِیمِ:
ص: 185
1- 1) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 380.
2- 2) “روح المعانی”جلد 29 صفحه 107.
“درخت زقوم (همان گیاه تلخ بد بو و بد طعم و تلخ و کشنده) غذای گنهکاران است”! *سپس به شرح روزی می پردازد که این عذابها در آن ظاهر می شوند، می فرماید: “این در روزی خواهد بود که زمین و کوه ها سخت به لرزه در می آید و چنان کوه ها در هم کوبیده می شود که به شکل توده هایی از رمل و شن نرم در می آید” (یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ وَ کٰانَتِ الْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً) . “کثیب”به معنی شنهای متراکم است، و“مهیل”از ماده هیل (بر وزن کیل) به معنی ریختن شیء نرمی مانند رمل و آرد بر چیزی است، و در اینجا منظور شنهای نرمی است که هرگز استقرار و ثبات ندارد. بنا بر این معنی، کوه ها در قیامت آن چنان از هم متلاشی می شوند که به صورت شنهای نرمی در می آیند که اگر پا روی آن بگذارند فرو می رود. در باره سرنوشت کوه ها در آستانه قیامت، قرآن تعبیرات مختلفی دارد که همگی حکایت از نابودی و تبدیل آنها به خاکهای نرم می کند (شرح بیشتر در باره مراحل مختلف نابودی کوه ها، و تعبیرات متفاوت قرآن در این زمینه در ذیل آیه 105 سوره طه آمده است (1) . سپس به مقایسه ای در میان بعثت پیامبر ص و مخالفت زورمندان عرب، و قیام موسی بن عمران در مقابل فرعونیان پرداخته، می فرماید: “ما پیامبری به سوی شما فرستادیم که گواه بر شما است، همانگونه که به سوی فرعون رسولی فرستادیم” (إِنّٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شٰاهِداً عَلَیْکُمْ کَمٰا أَرْسَلْنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ رَسُولاً) . (1) ص: 186 1- 1) “تفسیر نمونه”جلد 13 صفحه 302. هدف او، هدایت شما و نظارت بر اعمال شما است، همانگونه که هدف موسی بن عمران، هدایت فرعون و فرعونیان و نظارت بر اعمال آنها بود. *ولی فرعون به مخالفت با آن رسول، برخاست، ما هم او را به مجازات شدیدی گرفتار ساختیم“ (فَعَصیٰ فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنٰاهُ أَخْذاً وَبِیلاً) .
نه لشکر عظیم او مانع از عذاب الهی شد، و نه وسعت مملکت و قدرت حکومت و اموال و ثروتمندانشان جلو این کار را گرفت و سرانجام همگی در امواج خروشان نیل که به آن مباهات می کردند غرق شدند، شما که در سطحی بسیار پائینتر از آنها قرار دارید و از نظر عده و عده به مراتب از فرعون و فرعونیان ضعیف ترید در باره خود چه می اندیشید؟ و چگونه به این مختصر اموال و نفراتتان مغرور می شوید؟! “وبیل”از ماده”وبل“در اصل به معنی باران شدید و سنگین است، و سپس به هر چیز شدید و سنگین اطلاق شده، مخصوصا در مورد مجازات، و در آیه مورد بحث نیز اشاره به شدت عذاب است که گویی اشخاص را مانند یک باران شدید زیر رگبار خود قرار می دهد. *سپس روی سخن را به کفار زمان پیامبر اسلام کرده، به آنها چنین هشدار می دهد: “اگر شما کافر شوید چگونه خود را از عذاب شدید الهی برکنار می دارید در آن روز کودکان را پیر می کند”! (فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدٰانَ شِیباً) (1) و (2) . (1) (2) ص: 187 1- 1) “یوما”مفعول تتقون است و پرهیز از آن روز به معنی پرهیز از عذاب آن روز است، بعضی احتمال داده اند که ظرف برای”تتقون“یا مفعول”کفرتم“بوده باشد که هر دو بعید به نظر می رسد. 2- 2) “شیب” (بر وزن سیب) جمع”اشیب“به معنی”پیر“است، و در اصل از ماده شیب (بر وزن عیب) و مشیب به معنی سفید شدن مو گرفته شده. آری عذاب آن روز آن قدر زیاد، سنگین، شدید، هولناک و کمرشکن است که کودکان را پیر می کند، و این کنایه از شدت آن است عذاب آخرت که سهل است بعضی نقل می کنند در همین دنیا گاه که انسان در تنگناهای فوق العاده شدید قرار می گیرد محسوس است که در یک لحظه زودگذر موهای او رو به سفیدی می رود! به هر حال آیه فوق اشاره به این است به فرض اینکه شما در این جهان همچون فرعونیان گرفتار عذاب نابود کننده نشوید، قیامت و عذاب قیامت را چه خواهید کرد؟! *در آیه بعد توصیف بیشتری در باره آن روز وحشتناک بیان کرده، می افزاید:
“در آن روز کرات آسمانی از هم شکافته می شود، و وعده الهی تحقق می یابد” (اَلسَّمٰاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کٰانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً) .
بسیاری از آیات قیامت و”اشراط الساعه“ (حوادثی که در آستانه پایان جهان و آغاز رستاخیز صورت می گیرد) حکایت از انفجارهای عظیم، و زلزله های شدید، و دگرگونیهای سریع می کند که آیه مورد بحث تنها به گوشه ای از آن اشاره نموده است.
وقتی آسمان و کرات آسمانی با آن همه عظمت نتوانند در برابر حوادث عظیم آن روز مقاومت کنند از این انسان ضعیف و ناتوان و آسیب پذیر چه کاری ساخته است؟! (1) .
(1)
* ص: 188 1- 1) “منفطر”از ماده”انفطار“به معنی انشقاق و شکافتن است و ضمیر در”به“ به یوم بازمی گردند، یعنی آسمان به واسطه آن روز از هم شکافته می شود (توجه داشته باشید”سماء“هم به صورت مذکر و هم مؤنث مجازی استعمال می شود) . در پایان این بحث اشاره ای به تمام هشدارها و انذارهای گذشته کرده، می فرماید: “آنچه گفته شد تذکر و یادآوری است” (إِنَّ هٰذِهِ تَذْکِرَهٌ) . شما در انتخاب راه آزاد هستید، “و هر کس بخواهد هدایت شود و طالب سعادت ابدی باشد راهی به سوی پروردگارش بر می گزیند” (فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً) . اگر پیمودن این راه از طریق اجبار و اکراه صورت گیرد، نه افتخاری است، نه فضیلتی، فضیلت آن است که انسان با اراده و اختیار خود این راه را انتخاب کرده، و بپوید. خلاصه اینکه خداوند راه و چاه را نشان داده، و دیده بینا، و آفتاب روشنی بخش را در اختیار گذارده، و مردم را مخیر ساخته تا در اطاعت فرمانش با اراده و تصمیم وارد عمل شوند. در اینکه جمله” إِنَّ هٰذِهِ تَذْکِرَهٌ “ (اینها تذکر و یادآوری است”اشاره به چیست؟ احتمالات متعددی از سوی مفسران داده شده است: گاه گفته اند اشاره به مواعظی است که در آیات قبل آمد، و گاه گفته شده اشاره به تمام سوره است، و یا اشاره به تمام قرآن مجید. بعضی نیز گفته اند ممکن است اشاره به دستور نماز و عبادت شبانه باشد که در آیات نخستین سوره آمده بود و مخاطب در آن پیامبر ص بود، این جمله می خواهد آن را تعمیم و گسترش به سایر مسلمانان دهد، بنا بر این منظور از “سبیل” (راه) در جمله بعد نیز نماز شب است که از جمله راههای مهم به سوی پروردگار است همانگونه که در آیه 26 سوره دهر بعد از دستور عبادت شبانه (وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً) با فاصله مختصری می فرماید إِنَّ هٰذِهِ تَذْکِرَهٌ فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً “ که عینا همان آیه مورد بحث است (1) (1) ص: 189 1- 1) تفسیر”المیزان“جلد 20 صفحه 147. البته این تفسیر مناسبی است ولی مناسبتر این است که مفهوم آیه گسترده باشد و تمام برنامه های انسان ساز این سوره در بر گیرد چنان که در بالا اشاره کردیم *
نکته:
مراحل چهار گانه عذاب الهی
در آیات فوق تکذیب کنندگان مغرور و مست نعمت را به چهار عذاب دردناک تهدید می کند: غل و زنجیرها (انکال) آتش سوزان جهنم (جحیم) غذاهای خشن و گلوگیر و مرگبار (وَ طَعٰاماً ذٰا غُصَّهٍ) و انواع مجازاتهای دردناک دیگر که به فکر انسان نمی گنجد (وَ عَذٰاباً أَلِیماً) این مجازاتها در حقیقت نقطه مقابل وضع آنها در این زندگی دنیا است از یک سو داشتن آزادی بی حد و مرز و از سوی دیگر زندگی مرفه، و از سوی سوم غذاهای گوارا و از سوی چهارم انواع آسایشها و چون همه اینها را به قیمت ظلم و تجاوز به حقوق دیگران و کبر و غرور و غفلت از خدا پیدا کرده اند در قیامت به چنان سرنوشتی گرفتار خواهند شد.
***
ص: 190