[سوره المجادله (58) : آیات 12 تا 13]
اشاره
یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ اَلرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَهً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (12) أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اَللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا اَلصَّلاٰهَ وَ آتُوا اَلزَّکٰاهَ وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (13)
ترجمه:
12-ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوی کنید قبل از آن صدقه ای (در راه خدا) بدهید، این برای شما بهتر و پاکیزه تر است، و اگر توانایی نداشته باشید خداوند غفور و رحیم است.
13-آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقات قبل از نجوی خودداری کردید؟ اکنون که این کار را نکردید و خداوند توبه شما را پذیرفت نماز را بر پا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمائید و (بدانید) خداوند از آنچه انجام می دهید با خبر است.
ص: 446
شان نزول:
مرحوم“طبرسی”در“مجمع البیان”و جمعی دیگر از مفسران معروف در شان نزول این آیات چنین نقل کرده اند: جمعی از اغنیاء خدمت پیامبر ص می آمدند و با او نجوی می کردند (این کار علاوه بر این که وقت گرانبهای پیغمبر ص را می گرفت مایه نگرانی مستضعفین و موجب امتیازی برای اغنیاء بود) در اینجا خداوند نخستین آیات فوق را نازل کرد و به آنها دستور داد که قبل از نجوی کردن با پیامبر ص صدقه ای به مستمندان بپردازند، اغنیاء وقتی چنین دیدند از نجوی خودداری کردند، آیه دوم نازل شد (و آنها را ملامت کرد و حکم آیه اول را نسخ نمود) و اجازه نجوی به همگان داد (ولی نجوی در مورد کار خیر و اطاعت پروردگار) (1) .
(1)
بعضی از مفسران نیز تصریح کرده اند که هدف گروهی از نجوی کنندگان این بود که از این راه برتری بر دیگران کسب کنند پیامبر ص هم روی بزرگواری خاص خود در عین این که ناراحت بود از آنها ممانعت نمی کرد تا این که قرآن آنها را از این کار نهی نمود (2) .
(2)
* تفسیر: یک آزمون جالب در بخشی از آیات گذشته سخن از مساله نجوی بود آیات مورد بحث ادامه و تکمیلی است برای همان مطلب. ص: 447 1- 1) “مجمع البیان”جلد 9 صفحه 252 و بسیاری از تفاسیر دیگر ذیل آیات مورد بحث. 2- 2) روح المعانی جلد 28 صفحه 27. نخست می فرماید: “ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوی کنید پیش از آن صدقه ای در راه خدا بدهید” (یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَهً) . چنان که در شان نزول گفتیم این دستور به خاطر آن بود که گروهی از مردم مخصوصا از اغنیا مرتبا مزاحم پیامبر ص می شدند و با او نجوی می کردند، کاری که مایه اندوه دیگران، و یا کسب امتیاز بی دلیلی برای اینان بود، بعلاوه موجب تضییع اوقات گرانبهای پیامبر ص می شد، حکم فوق نازل گشت و آزمونی بود برای آنها و نیز کمکی به مستمندان و وسیله مؤثری برای کم شدن این مزاحمتها. سپس می افزاید: “این برای شما بهتر و پاکیزه تر است” (ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ) . اما“خیر”بودن این صدقه هم برای متمکنان بود، زیرا موجب ثوابی می شد، و هم برای نیازمندان، چرا که وسیله کمکی به آنها محسوب می گشت. و اما“اطهر”بودنش از این نظر بود که قلوب اغنیا را از حب مال می شست، و قلوب نیازمندان را از کینه و ناراحتی، زیرا هنگامی که نجوی از صورت مجانی در می آید و نیاز به دادن صدقه ای داشت طبعا کمتر می شد همان گونه ای که شد و این یک نوع پاکیزگی برای محیط فکری و اجتماعی مسلمانان بود. ولی از آنجا که اگر وجوب صدقه قبل از نجوی عمومیت می داشت فقرا از طرح مسائل مهم یا نیازهای خود در برابر پیامبر ص به صورت نجوی محروم می شدند، در ذیل آیه حکم صدقه را از این گروه برداشته می فرماید: “اگر توانایی نداشته باشید خداوند غفور و رحیم است” (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ) . و به این ترتیب آنها که تمکن مالی داشتند دادن صدقه قبل از نجوی برای ص: 448 آنان واجب بود، و آنها که نداشتند بدون آن می توانستند با پیامبر ص نجوی کنند. * جالب اینکه دستور فوق تاثیر عجیبی گذاشت و آزمون جالبی شد و همگی جز یک نفر از دادن صدقه و نجوی خودداری کردند، و او امیر مؤمنان علی ع بود اینجا بود که آنچه لازم بود روشن شود شد و آنچه باید مسلمانان از این دستور بفهمند و درس گیرند گرفتند، لذا آیه بعد نازل گردید و این حکم را نسخ کرد و فرمود: “آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقه قبل از نجوی خودداری کردید”؟! (أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ) .
معلوم می شود حب مال در دل شما از علاقه به نجوای پیامبر ص بیشتر است، و نیز معلوم می شود در این نجواها غالبا مسائل حیاتی مطرح نمی شد، و گرنه چه مانعی داشت که این گروه قبل از نجوی صدقه ای می دادند و نجوی می کردند، به خصوص اینکه مقدار خاصی برای صدقه نیز تعیین نشده بود و می توانستند با مبلغ کمی این مشکل را حل کنند.
سپس می افزاید: “اکنون که این کار را نکردید، و خود به تقصیر خویشتن پی بردید و خداوند شما را بخشید، و توبه شما را پذیرفت، نماز را بر پا دارید و زکات را ادا کنید، و خدا و پیامبرش را اطاعت نمائید، و بدانید خداوند از آنچه انجام می دهید با خبر است” (فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰهَ وَ آتُوا الزَّکٰاهَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ) .
تعبیر به“توبه”نشان می دهد که آنها در نجواهای قبلی مرتکب گناهی شده بودند، خواه به خاطر تظاهر و ریا، و یا آزار پیامبر ص و یا ایذاء مؤمنان فقیر.
گرچه در این آیه سخنی صریحا در باره جواز نجوی بعد از این ماجرا
ص: 449
نیامده، ولی تعبیر آیه نشان می دهد که حکم سابق برداشته شد.
اما دعوت به اقامه نماز و اداء زکات و اطاعت خدا و پیامبر ص به خاطر اهمیت آن است و نیز اشاره ای است به اینکه اگر بعد از این نجوا می کنید باید در مسیر اهداف بزرگ اسلامی و در طریق اطاعت از خدا و رسول ص باشد.
* نکته ها: اشاره 1-تنها عمل کننده به آیه صدقه و نجوی غالب مفسران شیعه و اهل سنت نوشته اند تنها کسی که به این آیه عمل کرد امیر مؤمنان علی ع بود چنان که طبرسی در روایتی از خود حضرت نقل می کند که فرمود: آیه من کتاب اللّٰه لم یعمل بها احد قبلی، و لا یعمل بها احد بعدی کان لی دینار فصرفته بعشره دراهم فکنت اذا جئت الی النبی (ص) تصدقت بدرهم: “آیه ای در قرآن است که احدی قبل از من و بعد از من به آن عمل نکرده و نخواهد کرد، من یک دینار داشتم آن را به ده درهم تبدیل کردم و هر زمان می خواستم با رسول خدا ص نجوا کنم درهمی را صدقه می دادم” (1) . (1) همین مضمون را“شوکانی”از“عبد الرزاق”و“ابن المنذر”و“ابن ابی حاتم”و“ابن مردویه”نقل کرده است (2) . (2) “فخر رازی”نیز این حدیث را که تنها کسی که به آیه فوق عمل کرد ص: 450 1- 1) تفسیر طبری جلد 28 صفحه 15. 2- 2) تفسیر“البیان فی تفسیر القرآن”جلد 1 صفحه 375-سید قطب نیز این روایت را در فی ظلال القرآن جلد 8 صفحه 21 نقل کرده است. علی ع بود از جمعی از محدثان از ابن عباس نقل کرده است (1) . (1) در“در المنثور”نیز روایات متعددی در ذیل آیات فوق در همین معنی آمده است (2) . (2) در تفسیر“روح البیان”از“عبد اللّٰه فرزند عمر بن خطاب”نقل می کند که می گفت: کان لعلی (ع) ثلاث، لو کانت لی واحده منهن کانت احب الی من حمر النعم: تزویجه فاطمه (ع) ، و اعطائه الرایه یوم خیبر، و آیه النجوی!: “علی ع سه فضیلت داشت که اگر یکی از آنها برای من حاصل می شد بهتر بود از شتران سرخ موی (این تعبیر در میان عرب برای اشاره به گرانبهاترین اموال به کار برده می شد، و آن را به صورت ضرب المثل به هنگام بیان بسیار نفیس بودن چیزی ذکر می کردند) نخست تزویج پیامبر ص فاطمه (سلام اللّٰه علیها) را به او بود، و دیگر دادن پرچم به دستش در روز خیبر، و دیگر آیه نجوی” (3) . (3) ثبوت این فضیلت بزرگ برای علی ع در غالب کتب تفسیر و حدیث آمده و چنان مشهور و معروف است که نیازی به شرح بیشتر نیست. *
2-فلسفه تشریع و نسخ حکم صدقه قبل از نجوی
چرا وجوب صدقه قبل از نجوی کردن با پیامبر ص تشریع شد و بعد از مدت کوتاهی نسخ گردید؟
ص: 451
1- 1) تفسیر فخر رازی جلد 29 صفحه 271.
2- 2) در المنثور جلد 6 صفحه 185.
3- 3) تفسیر“روح البیان”جلد 9 صفحه 406 (این حدیث را“طبرسی”در“مجمع البیان”، “زمخشری”در“کشاف”، “قرطبی”در“تفسیر جامع”ذیل آیات مورد بحث آورده اند) .
پاسخ این سؤال را به خوبی می توان از قرائن موجود در آیه فوق و شان نزول آن به دست آورد، هدف آزمایشی بود، برای افراد پر ادعایی که از این طریق اظهار علاقه خاصی به پیامبر ص می کردند، معلوم شد این اظهار علاقه ها تنها در صورتی است که نجوی مجانی باشد، اما هنگامی که نیاز به بذل مقداری مال داشت خاموش شدند.
از این گذشته، این حکم برای همیشه در مسلمانان اثر گذارد، و نشان داد تا ضرورتی نباشد نباید وقت گرانبهای پیامبر ص و دیگر رهبران بزرگ اسلامی را با نجوی گرفت، و وسیله ناخشنودی مردم را فراهم ساخت، و در حقیقت کنترلی بود برای نجواها در آینده.
بنا بر این حکم مزبور از آغاز جنبه موقتی داشته، و پس از آنکه هدف آن تامین گردید نسخ شد، زیرا ادامه آن نیز مشکلی ایجاد می کرد، چرا که گاه مسائل ضروری پیش می آمد که لازم بود به طور خصوصی با پیامبر ص در میان گذارده شود، چنانچه حکم صدقه باقی میماند ای بسا این ضرورتها از دست می رفت، و افراد یا جامعه اسلامی زیان می دیدند.
به طور کلی در موارد نسخ، حکم همیشه از اول جنبه محدود و موقت داشته، هر چند مردم از این معنی احیانا آگاه نبوده و آن را همیشگی تصور می کردند.
* 3-آیا این فضیلت بود؟ بدون شک علی ع در زمره ثروتمندان اصحاب پیامبر ص نبود، زندگی ساده و زاهدانه ای داشت، با این حال برای احترام به این حکم الهی در همان مدت کوتاه چند بار صدقه داد و مسائل ضروری را از طریق نجوی با پیامبر ص در میان نهاد، و چنان که گفتیم این مساله در میان مفسران و ارباب حدیث مسلم ص: 452 است. ولی بعضی با قبول این موضوع، اصرار دارند فضیلت بودن آن را انکار کنند. از جمله اینکه می گویند اگر بزرگان صحابه اقدام به این کار نکردند نیازی به آن ندیدند، و یا وقت کافی نداشتند، یا فکر می کردند مبادا باعث ناراحتی فقرا و وحشت اغنیا گردد!بنا بر این فضیلتی برای علی ع محسوب یا موجب سلب فضیلتی از دیگران نمی گردد! (1) . (1) ولی گویا آنها در متن آیه دوم دقت نکرده اند که خداوند به عنوان سرزنش می فرماید: أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ “آیا از فقر ترسیدید و بخل کردید که قبل از نجوی صدقه ای ندادید”و حتی در ذیل آیه تعبیر به توبه می کند که ظاهرا ناظر به همین معنی است، از این تعبیر روشن می شود که اقدام بر صدقه و نجوی با پیامبر ص کار مطلوبی بوده است و گرنه سرزنش و توبه نداشت. بدون شک جمعی از اصحاب سرشناس پیامبر ص قبل از این ماجرا با پیامبر ص نجوی داشتند، (چون افراد عادی و دور افتاده کمتر اقدام به چنین کاری می کردند) ولی همین صحابه معروف بعد از دستور صدقه از این کار خودداری نمودند، تنها کسی که به این دستور احترام گذارد و جامه عمل به آن پوشانید علی ع بود چه می شود که ما ظاهر آیات و روایاتی که در این زمینه است و در کتب مختلف اسلامی نقل شده بپذیریم و با احتمالات ضعیف و بی اساس یک واقعیت را نادیده نگیریم، و با عبد اللّٰه بن عمر که این فضیلت را همردیف با تزویج فاطمه ع و پرچمداری روز فتح خیبر و برتر از“حمر النعم”قرار داده همصدا شویم؟! *
ص: 453
1- 1) به“تفسیر فخر رازی”و“روح البیان”ذیل آیات مورد بحث مراجعه شود.
4-مدت حکم و مقدار صدقه
در اینکه حکم بالا یعنی وجوب صدقه قبل از نجوی با رسول خدا ص چقدر به طول انجامید و نسخ شد؟ نقلهای مختلفی است: بعضی آن را یک ساعت، و بعضی یک شب، و بعضی ده روز ذکر کرده اند، و ظاهر همان قول سوم است چرا که یک ساعت و یک شب برای یک چنین امتحانی هرگز کافی نبود، چرا که می توانستند متعذر شوند که در این مدت کوتاه موجبی برای نجوی پیش نیامد، ولی مدت ده روز می تواند حقایق را روشن سازد، و زمینه ای برای ملامت و سرزنش متخلفان فراهم کند.
و اما در مورد مقدار صدقه نه در آیه مقداری برای آن ذکر شده و نه در روایات اسلامی، هر چند از عمل علی ع بر می آید که حتی یک درهم نیز کافی بوده است.
***
ص: 454