[سوره لقمان (31) : آیات 1 تا 5]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;الم (1) تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْحَکِیمِ (2) هُدیً وَ رَحْمَهً لِلْمُحْسِنِینَ (3) اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰهَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاهَ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ (4) أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (5)
ترجمه:
بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-الم 2-این آیات کتاب حکیم است (آیاتی پر محتوا و استوار) .
3-مایه هدایت و رحمت برای نیکوکاران است.
4-همانها که نماز را بر پا می دارند، زکات را ادا می کنند، و به آخرت یقین دارند.
5-آنها بر طریق هدایت پروردگارشان هستند، و آنهایند رستگاران.
ص: 8
تفسیر:
نیکوکاران کیانند؟
این سوره، با ذکر عظمت و اهمیت قرآن آغاز می شود، و بیان حروف مقطعه در ابتدای آن نیز اشاره لطیفی به همین حقیقت است، که این آیات که از حروف ساده الفبا ترکیب یافته، چنان محتوایی بزرگ و عالی دارد که سرنوشت انسانها را به کلی دگرگون می سازد (الم) .
لذا بعد از ذکر“حروف مقطعه”می گوید: “این آیات کتاب حکیم است” (تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ) .
“تلک”در لسان عرب برای اشاره به دور است، و کرارا گفته ایم که این تعبیر مخصوصا کنایه از عظمت و اهمیت این آیات است گویی در اوج آسمانها و در نقطه دور دستی قرار گرفته! توصیف“کتاب”به“حکیم”یا به خاطر استحکام محتوای آن است، چرا که هرگز باطل به آن راه نمی یابد، و هر گونه خرافه را از خود دور می سازد جز حق نمی گوید، و جز به راه حق دعوت نمی کند، درست در مقابل“لهو الحدیث” (سخنان بیهوده) که در آیات بعد می آید قرار دارد.
و یا به معنی آن است که این قرآن همچون دانشمند حکیمی است که در عین خاموشی با هزار زبان سخن می گوید، تعلیم می دهد، اندرز می گوید، تشویق می کند، انذار می نماید، داستانهای عبرت انگیز بیان می کند، و خلاصه به تمام معنی دارای حکمت است، و این سرآغاز، تناسب مستقیمی دارد با سخنان“لقمان حکیم”که در این سوره از آن بحث به میان آمده.
البته هیچ مانعی ندارد که هر دو معنی“حکمت”در آیه فوق منظور باشد.
* ص: 9 آیه بعد هدف نهایی نزول قرآن را با این عبارت بازگو می کند: “این کتاب حکیم مایه هدایت و رحمت برای نیکوکاران است” (هُدیً وَ رَحْمَهً لِلْمُحْسِنِینَ) . “هدایت”در حقیقت مقدمه ای است برای“رحمت پروردگار”، چرا که انسان نخست در پرتو نور قرآن حقیقت را پیدا می کند و به آن معتقد می شود، و در عمل خود آن را به کار می بندد، و به دنبال آن مشمول رحمت واسعه و نعمتهای بی پایان پروردگار می گردد. قابل توجه اینکه در اینجا قرآن، مایه هدایت و رحمت“محسنین”شمرده شده، و در آغاز سوره نمل، مایه هدایت و بشارت“مؤمنین” (هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ) . و در آغاز سوره بقره، مایه هدایت“متقین” (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ) . این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که بدون تقوا و پرهیزگاری روح تسلیم و پذیرش حقائق در انسان زنده نمی شود، و طبعا هدایتی در کار نخواهد بود. و از این مرحله پذیرش حق که بگذریم، مرحله ایمان فرا می رسد که علاوه بر هدایت، بشارت به نعمتهای الهی نیز وجود خواهد داشت. و اگر از مرحله تقوی و ایمان فراتر رویم و به مرحله عمل صالح برسیم رحمت خدا نیز در آنجا افزوده می شود. بنا بر این سه آیه فوق، سه مرحله پی در پی از مراحل تکامل بندگان خدا را بازگو می کند: مرحله پذیرش حق، مرحله ایمان و مرحله عمل، و قرآن در این سه مرحله به ترتیب مایه“هدایت”و“بشارت”و“رحمت”است (دقت کنید) . *آیه بعد محسنین را با سه وصف، توصیف کرده، می گوید: “آنها کسانی
ص: 10
هستند که نماز را بر پا می دارند، زکات را ادا می کنند، و به آخرت یقین دارند” (اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاهَ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ) .
پیوند آنها با خالق از طریق نماز، و با خلق خدا از طریق زکات، قطعی است و یقین آنها به دادگاه قیامت انگیزه نیرومندی است برای پرهیز از گناه و برای انجام وظائف. *و در آخرین آیه مورد بحث عاقبت و سرانجام کار“محسنین”را چنین بیان می کند: “آنها بر طریق هدایت پروردگارشان هستند، و آنها رستگارانند” (أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) . جمله“ أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ “، از یک سو نشان می دهد که هدایت آنها از طرف پروردگارشان تضمین شده است، و از سوی دیگر تعبیر”علی”، دلیل بر این است که گویی هدایت برای آنها یک مرکب راهوار است، و آنها بر این مرکب سوار و مسلطند. و از اینجا تفاوت این“هدایت”با هدایتی که در آغاز سوره آمده روشن می شود، چرا که هدایت نخستین همان آمادگی پذیرش حق است، و این هدایت برنامه وصول به مقصد می باشد. ضمنا جمله أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ که طبق ادبیات عرب، دلیل بر حصر است، نشان می دهد که تنها راه رستگاری، همین راه است، راه نیکوکاران، راه آنها که با خدا و خلق خدا در ارتباطند، و راه آنها که به مبدء و معاد ایمان کامل دارند. *
ص: 11