[سوره القلم (68) : آیات 51 تا 52]
اشاره
وَ إِنْ یَکٰادُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا اَلذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (51) وَ مٰا هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ (52)
ترجمه:
51-نزدیک است کافران هنگامی که آیات قرآن را می شنوند تو را با چشمان خود هلاک کنند و می گویند او دیوانه است! 52-در حالی که این (قرآن) جز مایه بیداری برای جهانیان نیست.
تفسیر:
می خواهند تو را نابود کنند اما نمی توانند
دو آیه فوق که پایان سوره“قلم”را تشکیل می دهد، در حقیقت تعقیب چیزی است که در آغاز این سوره در باره نسبت جنون از ناحیه دشمنان به پیامبر ص آمده.
نخست می فرماید: “نزدیک است که کافران هنگامی که آیات قرآن را از تو می شنوند تو را با چشمان خود هلاک کنند، و می گویند او دیوانه است” (وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ) .
“ لَیُزْلِقُونَکَ “از ماده”زلق”به معنی لغزیدن و بر زمین افتادن است و کنایه از هلاکت و نابودی می باشد.
ص: 424
در تفسیر این آیه نظرات گوناگونی داده اند:
1-بسیاری از مفسران گفته اند: منظور این است که دشمنان به هنگامی که آیات با عظمت قرآن را از تو می شنوند، به قدری خشمگین و ناراحت می شوند، و با عداوت به تو نگاه می کنند که گویی می خواهند تو را با چشمهای خود بر زمین افکنند و نابود کنند! و در توضیح این معنی جمعی افزوده اند که آنها می خواهند از طریق چشم زدن که بسیاری از مردم به آن عقیده دارند و می گویند در بعضی از چشمها اثر مرموزی نهفته است که با یک نگاه مخصوص ممکن است طرف را بیمار یا هلاک کند، تو را از بین ببرند.
2-بعضی دیگر گفته اند که این کنایه از نگاههای بسیار غضب آلود است مثل اینکه می گوئیم فلان کس آن چنان بد به من نگاه کرد که گویی می خواست مرا با نگاهش بخورد یا بکشد! 3-تفسیر دیگری برای این آیه به نظر می رسد که شاید از تفسیرهای بالا نزدیکتر باشد و آن اینکه قرآن می خواهد تضاد عجیبی را که در میان گفته های دشمنان اسلام وجود داشت با این بیان ظاهر سازد و آن اینکه: آنها وقتی آیات قرآن را می شنوند آن قدر مجذوب می شوند و در برابر آن اعجاب می کنند که می خواهند تو را چشم بزنند (زیرا چشم زدن معمولا در برابر اموری است که بسیار اعجاب انگیز می باشد) اما در عین حال می گویند: تو دیوانه ای، و این راستی شگفت آور است، دیوانه و پریشان گویی کجا و این آیات اعجاب انگیز جذاب و پرنفوذ کجا؟ .
این سبک مغزان نمی دانند چه می گویند و چه نسبتهای ضد و نقیضی به تو می دهند؟
ص: 425
به هر حال در اینکه آیا چشم زخم از نظر اسلامی و از نظر علوم روز واقعیت دارد یا نه؟ در بحث نکات به خواست خدا سخن خواهیم گفت.
* و سرانجام در آخرین آیه می افزاید: “این قرآن چیزی جز مایه بیداری و تذکر برای جهانیان نیست” (وَ مٰا هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ) . معارفش روشنگر، انذارهایش آگاه کننده، مثالهایش پرمعنی، تشویقها و بشارتهایش روحپرور، و در مجموع مایه، بیداری خفتگان و یادآوری غافلان است، با این حال چگونه می توان نسبت جنون به آورنده آن داد؟ مطابق این تفسیر“ذکر” (بر وزن فکر) در اینجا به معنی“یادآوری” است، ولی بعضی از مفسران آن را به معنی“شرف”تفسیر کرده اند، و گفته اند این قرآن شرافتی است برای تمام جهانیان، شبیه چیزی که در آیه 44 سوره زخرف آمده که می فرماید: وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ “قرآن مایه شرف و آبرو برای تو و قوم تو است”ولی همانگونه که در ذیل آیه مزبور نیز گفتیم“ذکر” در آنجا هم به معنی یادآوری و آگاهی بخشی است، و اصولا یکی از نامهای قرآن مجید همان“ذکر”است، بنا بر این تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد. *
نکته:
آیا چشم زدن واقعیت دارد؟
بسیاری از مردم معتقدند در بعضی از چشمها اثر مخصوصی است که وقتی از روی اعجاب به چیزی بنگرند ممکن است آن را از بین ببرد، یا درهم بشکند، و اگر انسان است بیمار یا دیوانه کند.
ص: 426
این مساله از نظر عقلی امر محالی نیست، چه اینکه بسیاری از دانشمندان امروز معتقدند در بعضی از چشمها نیروی مغناطیسی خاصی نهفته شده که کارایی زیادی دارد، حتی با تمرین و ممارست می توان آن را پرورش داد، خواب مغناطیسی از طریق همین نیروی مغناطیسی چشمها است.
در دنیایی که“اشعه لیزر”که شعاعی است نامرئی می تواند کاری کند که از هیچ سلاح مخربی ساخته نیست پذیرش وجود نیرویی در بعضی از چشمها که از طریق امواج مخصوص در طرف مقابل اثر بگذارد چیز عجیبی نخواهد بود.
بسیاری نقل می کنند که با چشم خود افرادی را دیده اند که دارای این نیروی مرموز چشم بوده اند، و افراد یا حیوانات یا اشیایی را از طریق چشم زدن از کار انداخته اند.
لذا نه تنها نباید اصراری در انکار این امور داشت باید امکان وجود آن را از نظر عقل و علم پذیرفت.
در روایات اسلامی نیز تعبیرات مختلفی دیده می شود که وجود چنین امری را اجمالا تایید می کند.
در حدیثی می خوانیم که“اسماء بنت عمیس”خدمت پیامبر ص عرض کرد: گاه به فرزندان جعفر چشم می زنند، آیا“رقیه”ای برای آنها بگیرم (منظور از“رقیه”دعاهایی است که می نویسند و افراد برای جلوگیری از چشم زخم با خود نگهمیدارند و آن را تعویذ نیز می گویند) .
پیامبر ص فرمود:
نعم، فلو کان شیء یسبق القدر لسبقه العین “آری، مانعی ندارد، اگر چیزی می توانست بر قضا و قدر پیشی گیرد چشم زدن بود”! (1) .
(1)
ص: 427
1- 1) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 341.
و در حدیث دیگری آمده است که امیر مؤمنان ع فرمود: پیامبر برای امام حسن و امام حسین“رقیه”گرفت، و این دعا را خواند:
اعیذکما بکلمات التامه و اسماء اللّٰه الحسنی کلها عامه، من شر السامه و الهامه، و من شر کل عین لامه، و من شر حاسد اذا حسد: “شما را به تمام کلمات و اسماء حسنای خداوند از شر مرگ و حیوانات موذی، و هر چشم بد، و حسود آن گاه که حسد ورزد می سپارم، سپس پیامبر ص نگاهی به ما کرد و فرمود: “اینچنین حضرت ابراهیم برای اسماعیل و اسحاق تعویذ نمود” (1) .
(1)
در نهج البلاغه نیز آمده است
العین حق و الرقی حق: “چشم زخم حق است و توسل به دعا برای دفع آن نیز حق است” (2) .
(2)
ذکر این نکته لازم است که هیچ مانعی ندارد این دعاها و توسلها به فرمان خداوند جلو تاثیر نیروی مرموز مغناطیسی چشمها را بگیرد همانگونه که دعاها در بسیاری از عوامل مخرب دیگر اثر می گذارد و آنها را به فرمان خدا خنثی می کند.
این نیز لازم به یادآوری است که قبول تاثیر چشم زخم به طور اجمال به این معنی نیست که به کارهای خرافی و اعمال عوامانه در اینگونه موارد پناه برده شود که هم بر خلاف دستورات شرع است، و هم سبب شک و تردید افراد ناآگاه در اصل موضوع است، همانگونه که آلوده شدن بسیاری از حقایق با خرافات این تاثیر نامطلوب را در اذهان گذارده است.
***
ص: 428
1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 400.
2- 2) “نهج البلاغه”کلمات قصار جمله 400 (این حدیث در صحیح بخاری جلد 7 صفحه 171 باب العین حق نیز به این صورت نقل شده است العین حق) در”المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی“همین معنی از منابع مختلفی نقل شده است (جلد 4 صفحه 451) .
خداوندا!ما را در پناه خودت از شر اشرار، و مکائد دشمنان محفوظ دار.
پروردگارا!استقامت و صبری مرحمت کن که در پرتو آن بتوانیم رضای تو را جلب کنیم.
بارالها!توفیق بهره گیری از نعمتهای بی پایانت را به ما مرحمت کن پیش از آن که ناشکریها آن را از ما سلب کند.
آمین یا رب العالمین “پایان سوره قلم” 28 شوال المکرم 1406
ص: 429
ص: 430