[سوره ق (50) : آیات 38 تا 40]
اشاره
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّهِ أَیّٰامٍ وَ مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ (38) فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ اَلشَّمْسِ وَ قَبْلَ اَلْغُرُوبِ (39) وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ اَلسُّجُودِ (40)
ترجمه:
38-ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان آنهاست در شش روز (شش دوران) آفریدیم و هیچگونه رنج و تعبی به ما نرسید (با این حال چگونه زنده کردن مردگان برای ما مشکل است؟) .
39-در برابر آنچه آنها می گویند شکیبا باش، و تسبیح و حمد پروردگارت را قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب بجا آور.
40-و در بخشی از شب او را تسبیح کن، و بعد از سجده ها!
تفسیر:
آفریدگار آسمانها و زمین قادر بر احیای مردگان است
در تعقیب آیات گذشته و دلائل مختلفی که در باره معاد در آن آمده بود، در این آیات به یکی دیگر از دلائل امکان معاد اشاره کرده، و بعد از آن به پیامبر ص دستور صبر و شکیبایی و تسبیح و حمد پروردگار می دهد، تا کار-
ص: 287
شکنیهای مخالفان را از این طریق تحمل و خنثی کند.
نخست می فرماید: “ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان آن دو است در شش روز (شش دوران) آفریدیم، و در خلقت آنها هیچگونه تعب و ضعفی به ما نرسید”! (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّهِ أَیّٰامٍ وَ مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ) .
“لغوب”به معنی تعب و خستگی است.
بدیهی است کسی که قدرتش محدود است اگر بخواهد کاری انجام دهد که بیش از توان او باشد خسته و درمانده و وامانده می شود، ولی در مورد وجودی که قدرتش نامحدود و تواناییش بی نهایت است این امور مفهومی ندارد.
بنا بر این کسی که قادر است بی هیچگونه تعب و رنج این آسمان و زمین با عظمت، و اینهمه کرات و کواکب و کهکشانها را ایجاد کند، توانایی دارد که انسان را بعد از مردن بار دیگر به حیات باز گرداند و لباس زندگی در اندامش بپوشاند.
بعضی برای این آیه شان نزولی نقل کرده اند که: یهود چنین می پنداشتند که خداوند آسمانها و زمین را در شش روز (شش روز هفته!) آفرید، سپس روز شنبه به استراحت پرداخت و یک پای خود را به روی پای دیگر انداخت!و به همین دلیل اینطور نشستن را نامطلوب می شمرند و مخصوص خدا می دانند!آیه فوق نازل شد (1) و به این گونه خرافات مضحک پایان داد.
(1)
ولی این شان نزول مانع از این نیست که آیه مساله امکان معاد را تعقیب کند، در عین اینکه دلیلی است بر توحید و علم و قدرت پروردگار که آسمان و زمین با اینهمه عجائب و شگفتیها و میلیونها میلیون موجودات زنده، و اسرار
ص: 288
1- 1) “تفسیر در المنثور”جلد 6 صفحه 110.
عجیب و نظامهای ویژه اش آفریده است که تفکر در یک گوشه ای از آن می تواند ما را به آفریننده توانایی که دست قدرتش این گردونه عظیم را به حرکت در آورده، و نور حیات و زندگی را همه جا پاشیده است، رهنمون گردد.
موضوع خلقت آسمانها و زمین در“شش روز”کرارا در آیات قرآن آمده است (1) .
(1)
کلمه“یوم”-چنان که قبلا هم گفته ایم-در لغت عرب و معادل آن “روز”در لغت فارسی، و یا در سائر لغات در بسیاری از موارد به معنی دوران استعمال می شود، نه به معنی بیست و چهار ساعت و یا دوازده ساعت، فی المثل می گوئیم: “یک روز مردم در سایه پیامبر اسلام ص زندگی می کردند، و روز دیگر جباران بنی امیه و بنی عباس بر مردم مسلط شدند”.
پیدا است“روز”در این تعبیرات به معنی“دوران”است، خواه یک سال باشد یا صد سال یا هزاران و یا میلیونها سال. مثلا می گوئیم یک روز کره زمین یکپارچه آتش بود، روز دیگری سرد شد، و آماده حیات، تمام این تعبیرات اشاره به دورانها است.
بنا بر این از آیه فوق استفاده می شود که خداوند آسمانها و زمین و تمامی موجودات آنها را در شش دوران آفریده است.
(مشروح این سخن را در جلد ششم صفحه 200 تا 204 ذیل آیه 54 سوره اعراف بیان کرده ایم) .
بنا بر این جایی برای این سؤال باقی نمی ماند که قبل از آفرینش خورشید و کره زمین شب و روزی نبود تا خداوند عالم را در شش روز آفریده باشد.
* بعد از ذکر دلائل مختلف معاد و ترسیم صحنه های مختلفی از قیامت چون ص: 289 1- 1) مانند سوره اعراف-54-سوره یونس-3-سوره هود-7-سوره سجده -4 سوره حدید-4 و سوره فرقان 59. به هر حال گروهی تسلیم حق نیستند و لجاجت و پافشاری بر باطل دارند پیامبر ص را مخاطب قرار داده می گوید: “در برابر آنچه آنها می گویند شکیبا باش” (فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ) . چرا که تنها با نیروی صبر و استقامت می توان بر این مشکلات پیروز شد، و توطئه های دشمن را در هم شکست، و نسبتهای ناروای آنها را در مسیر حق تحمل کرد. و از آنجا که صبر و استقامت نیاز به پشتوانه ای دارد، و بهترین پشتوانه یاد خدا و ارتباط با مبدأ علم و قدرت جهان آفرین است در دنبال این دستور می افزاید: “و تسبیح و حمد پروردگارت را قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن بجا آور” (وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ) . * همچنین“در قسمتی از شب او را تسبیح کن و بعد از سجده ها” (وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ) .
این یاد مداوم و تسبیح مستمر همچون قطره های حیاتبخش باران بر سرزمین قلب و جان تو می ریزد، و آن را سیراب می کند، دائما به تو نشاط و حیات می بخشد و به استقامت در مقابل مخالفان لجوج دعوت می کند.
در اینکه منظور از تسبیح خداوند در این مواقع چهارگانه (قبل از طلوع آفتاب قبل از غروب، در شب، و بعد از سجده ها) چیست؟ در میان مفسران گفتگو بسیار است.
بعضی معتقدند که این تعبیرات اشاره به نمازهای پنجگانه روزانه و بعضی از نوافل پر فضیلت است، به این ترتیب که“ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ “اشاره به نماز صبح است، زیرا آخر وقت آن طلوع آفتاب می باشد.
ص: 290
و”قبل غروب الشمس”اشاره به نماز ظهر و عصر است، چرا که آخر وقت هر دو غروب آفتاب است.
“ وَ مِنَ اللَّیْلِ “نماز مغرب و عشا را بیان می کند، “و ادبار السجود” نظر به نافله های مغرب دارد که بعد از مغرب بجا آورده می شود.
“ابن عباس”همین تفسیر را پذیرفته، با این قید که” أَدْبٰارَ السُّجُودِ “را اشاره به تمام نمازهای نافله، دانسته است که بعد از فرائض انجام می شود، ولی از آنجا که در میان نوافل روزانه به عقیده ما تنها نافله مغرب و عشاء است که بعد از این نمازها انجام می شود این تعمیم صحیح نیست.
بعضی دیگر” قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ “را اشاره به نماز صبح، و”قبل الغروب” را اشاره به نماز عصر، وَ“مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ “را اشاره به نماز مغرب و عشاء، دانسته اند، و به این ترتیب بدون هیچ دلیل روشن سخن از نماز ظهر به میان نیامده است، و این دلیل بر ضعف این تفسیر است.
در روایتی نیز از امام صادق ع می خوانیم: هنگامی که از آیه” وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ “سؤال کردند فرمود:
تقول حین تصبح و حین تمسی عشر مرات لا اله الا اللّٰه وحده لا شریک له، له الملک، و له الحمد، یحیی و یمیت، و هو علی کل شیء قدیر:
“هنگام صبح و عصر ده بار این ذکر را می گویی لا اله الا اللّٰه… ” (1) .
(1)
این تفسیر با تفسیر اول منافاتی ندارد و ممکن است هر دو در معنی آیه جمع باشد.
قابل توجه اینکه نظیر همین معنی با تفاوت مختصری در آیه 130 سوره طه نیز آمده است، آنجا که می فرماید: ”
ص: 291
1- 1) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث.
وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ ”:
“قبل از طلوع آفتاب، و پیش از غروب آن، و همچنین در اثناء شب، و اطراف روز تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور تا خشنود شوی”.
جمله لَعَلَّکَ تَرْضیٰ نشان می دهد که این عبادات و تسبیحات نقش مهمی در آرامش فکر و رضایت خاطر آدمی دارد، و به او در برابر حوادث سخت نیرو و توان می بخشد.
این نکته نیز قابل توجه است که در آیه 49 سوره طور چنین آمده است وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ: “برخی از شب را تسبیح خدا کن و به هنگام پشت کردن ستارگان” (1) .
(1)
در حدیث آمده است که علی ع فرمود: “ أَدْبٰارَ السُّجُودِ “دو رکعت نافله ای است که بعد از مغرب می خوانند (توجه داشته باشید نافله مغرب چهار رکعت است که در اینجا فقط به دو رکعت آن اشاره شده) و” إِدْبٰارَ النُّجُومِ ” دو رکعت نافله صبح است که قبل از نماز صبح و به هنگام غروب ستارگان بجا می آورند“ (2) .
(2)
در روایتی نیز آمده است که منظور از” أَدْبٰارَ السُّجُودِ “همان نماز وتر است که در آخر شب انجام می شود (3) .
(3)
به هر حال تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می رسد هر چند وسعت و گسترش
ص: 292
1- 1) باید توجه داشت که در اینجا”ادبار“ (بر وزن اقبال) به معنی پشت کردن است، و در آیات مورد بحث”ادبار“بر وزن (ابزار) جمع”دبر“به معنی پشت می باشد، بنا بر این”ادبار السجود“به معنی بعد از سجده ها است، و”ادبار النجوم“به معنی هنگام پشت کردن ستارگان است.
2- 2) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث.
3- 3) همان مدرک.
مفهوم تسبیح بسیاری از تفسیرهای دیگر را که در روایات به آن اشاره شده شامل می گردد.
* نکته: شکیبایی رمز هر پیروزی است این نخستین بار نیست که قرآن مجید روی صبر و شکیبایی در برابر مشکلات و افراد لجوج و معاند تکیه می کند، مکرر در مکرر قرآن مجید هم به پیامبر بزرگ اسلام، و هم به عموم مؤمنان این مساله مهم را خاطر نشان می سازد، و تجربه های فراوان نیز نشان داده که غلبه و پیروزی از آن کسانی است که سهم بیشتری از صبر و استقامت دارند. در حدیثی می خوانیم که امام صادق ع به یکی از دوستانش (که شاید در شرائط سخت آن زمان بیتابی می کرد) فرمود: علیک بالصبر فی جمیع امورک: “بر تو لازم است که در تمام کارها صبر و شکیبایی داشته باشی”. سپس افزود خداوند محمد ص را مبعوث کرد و او را به”صبر“و مدارا دستور داد، و او صبر کرد تا نسبتهای بسیار ناروا به او دادند، تا آنجا که سینه اش تنگ شد، خداوند این آیه را بر او نازل کرد: وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ: “ما می دانیم که به خاطر سخنان آنها ناراحت می گردی و سینه ات تنگ می شود، تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور، و از سجده کنندگان باش”. باز او را تکذیب کردند و تیرهای تهمت از هر سو به طرفش پرتاب نمودند، و از این جهت محزون و غمگین شد، باز خداوند برای دلداریش این آیه را نازل فرمود: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا ص: 293 کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا: “ما می دانیم که سخنان آنها تو را اندوهگین می کند، ولی آنها تو را تکذیب نمی کنند بلکه ستمگران آیات خدا را تکذیب می کنند، پیش از تو نیز رسولان خدا را تکذیب کردند و آنها در برابر تکذیبها و آزارها صبر نمودند تا یاری ما به کمکشان آمد”. سپس امام ع می افزاید: پیامبر ص خود را وادار به صبر و شکیبایی کرد، اما در این هنگام آنها از حد گذراندند و نام خدا را بردند، و نسبت به ساحت مقدسش تکذیب کردند، پیامبر ص فرمود من در برابر ناملایمات خود و خانواده و حیثیتم صبر کردم، ولی در برابر بدگویی به پروردگارم شکیبایی ندارم، در اینجا خداوند عز و جل این آیه (آیه مورد بحث) را نازل فرمود: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا … “ما آسمان و زمین و آنچه در میان این دو است در شش دوران آفریدیم (و در آفرینش جهان شتاب و عجله نکردیم) و تعب و رنجی بما نرسید، بنا بر این تو هم عجله مکن و در برابر سخنان آنان صابر باش، اینجا بود که پیامبر صبر و شکیبایی را در تمام حالات پیش گرفت” (تا بر دشمنانش پیروز شد) (1) . (1) *
ص: 294
1- 1) “اصول کافی” (مطابق نور الثقلین جلد 5 صفحه 117) .