[سوره فاطر (35) : آیه 45]
اشاره
وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اَللّٰهُ اَلنّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّهٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِعِبٰادِهِ بَصِیراً (45)
ترجمه:
45-هر گاه خداوند مردم را به کارهایی که انجام داده اند مجازات کند جنبنده ای را بر پشت زمین باقی نخواهد گذاشت!ولی (به لطفش) آنها را تا سر آمد معینی تاخیر می اندازد (و مهلت می دهد تا خود را اصلاح کنند) اما هنگامی که اجل آنها فرا رسد، (خداوند هر کس را به مقتضای عملش جزا می دهد) که او نسبت به بندگانش بیناست (و از اعمال و نیات همه آگاه است) .
تفسیر:
اگر لطف او نبود جنبنده ای بر پشت زمین نبود!
آیه فوق که آخرین آیه سوره“فاطر”است بحثهای تند و تهدیدهای شدید گذشته این سوره را با بیان لطف و رحمت پروردگار بر مردم روی زمین پایان می دهد، همانگونه که این سوره را با گشایش رحمت خدا بر مردم آغاز کرد.
به این ترتیب آغاز و انجام آن در بیان رحمت الهی متفق و هماهنگ است.
افزون بر این آیه گذشته که مجرمان بی ایمان را تهدید به سرنوشت پیشینیان می کرد این سؤال را برای بسیاری از آنها و دیگران مطرح می سازد که اگر سنت الهی در باره همه گردنکشان چنین است پس چرا این قوم مشرک و سرکش مکه را مجازات نمی کند؟! در پاسخ این سؤال می فرماید: “اگر خداوند همه مردم را به خاطر اعمالی
ص: 301
که انجام داده اند مجازات کند (و هیچ مهلتی برای اصلاح و تجدید نظر و خودسازی به آنان ندهد) جنبنده ای را بر پشت زمین باقی نخواهد گذاشت” (وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّهٍ) .
آن چنان مجازاتهای پی در پی نازل می شود و صاعقه ها و زلزله ها و طوفانها گنهکاران ظالم را در هم می کوبد که زمین جای زندگی برای کسی نخواهد بود.
“ولی خداوند به لطف و کرمش آنها را تا زمان معینی به تاخیر می اندازد، و به آنها فرصت برای توبه و اصلاح می دهد” (وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی) .
اما این حلم و فرصت الهی حسابی دارد، تا زمانی است که اجل آنها فرا نرسیده باشد، “اما هنگامی که اجل آنها فرا رسد هر کس را به مقتضای عملش جزا می دهد چرا که خداوند نسبت به بندگانش بصیر و بیناست”هم اعمال آنها را می بیند و هم از نیات آنها با خبر است (فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِعِبٰادِهِ بَصِیراً) (1) .
(1)
در اینجا دو سؤال مطرح می شود که پاسخ آن از آنچه گفتیم روشن می شود:
نخست اینکه این حکم عام (اگر خداوند مردم را به اعمالشان مجازات کند کسی را بر صفحه زمین باقی نخواهد گذاشت) شامل انبیا و اولیا و صالحان نیز می شود؟!
ص: 302
1- 1) جمله فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ شرط است و جزای آن در تقدیر می باشد در واقع چنین بوده است: فاذا جاء اجلهم یجازی کل احد بما عمل، بنا بر این جمله فان اللّٰه از قبیل علت جزاء است که جانشین معلول محذوف شده است. این احتمال نیز وجود دارد که جزاء لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَهً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ باشد که در آیات دیگر قرآن مانند آیه 61 سوره نحل آمده، بنا بر این جمله فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِعِبٰادِهِ بَصِیراً اشاره به این است که همه را می شناسد، و می داند اجل کدامین فرا رسیده است تا او را با قدرت خود بگیرد.
پاسخ این سؤال روشن است، زیرا اینگونه احکام نظر به توده انسانها و اکثریت قاطع آنها دارد، و پیامبران و امامان و صالحان که در اقلیتند مسلما از آن خارج می باشند، خلاصه هر حکمی استثنایی دارد و آنها از این حکم مستثنی هستند.
این درست به آن می ماند که می گوئیم اهل جهان غافلند،حریصند، و مغرورند، و منظور اکثریت آنها است، در آیه 41 سوره روم می خوانیم: ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ: “فساد در خشکی و دریا به خاطر اعمال مردم آشکار شد، خدا می خواهد بعضی از نتائج اعمال آنها را به آنها بچشاند، شاید باز گردند”! بدیهی است فساد نتیجه اعمال همه مردم نیست، بلکه نظر به اکثریت است.
آیه 32 همین سوره که انسانها را به سه گروه“ظالم”و“میانه رو”و“سابق بالخیرات” (نیکان و پاکان) تقسیم می کند شاهد دیگری بر این معنی است.
بنا بر این آیه فوق هیچگونه منافاتی با مساله عصمت انبیاء ندارد.
دیگر اینکه: آیا تعبیر به“دابه” (جنبنده) در آیه فوق شامل غیر انسانها نیز می شود، یعنی آنان هم به خاطر مجازات انسانها از میان خواهند رفت؟! پاسخ این سؤال با توجه به این نکته که فلسفه وجود جنبندگان دیگر بهره گیری انسانها از آنان است و هنگامی که نسل بشر بر چیده شود ضرورتی برای وجود آنها نیست، روشن است (1) .
(1)
ص: 303
1- 1) “دابه”از ماده“دبیب”به معنی آهسته راه رفتن و گامهای کوتاه برداشتن است، ولی از نظر معنی لغوی معمولا هر جنبنده ای را شامل می شود خواه سریع راه برود و یا آهسته، ولی گاهی“دواب”به خصوص حیوانات سواری اطلاق می گردد.
سرانجام این بحث را با حدیثی که از پیامبر ص در تفسیر آیه اخیر وارد شده پایان می دهیم:
طبق این حدیث پیامبر ص می گوید: خداوند عز و جل فرموده: “ای فرزند آدم به وسیله اراده و خواست من است که تو مختار آفریده شده ای، و می توانی هر چه را بخواهی برای خودت بخواهی، و به اراده من تو صاحب اراده شده ای که می توانی هر چه را بخواهی برای خویشتن اراده نمایی، با نعمتهایی که به تو دادم نیرو پیدا کرده ای و مرتکب معصیت من شدی، و با قدرت و عافیت من توانستی فرایض مرا انجام دهی، بنا بر این من نسبت به حسنات تو از خودت اولی هستم، و تو نسبت به گناهانت از من اولی هستی، پیوسته خیرات از سوی من به وسیله نعمتهایی که به تو داده ام واصل می شود و همواره شر و بدی از سوی تو به خودت به خاطر جنایاتت می رسد… من هرگز از انذار و اندرز تو فروگذار نکردم، و به هنگام غرور و غفلت تو را فورا مورد مجازات قرار ندادم” (بلکه فرصت کافی برای توبه و اصلاح در اختیار تو گذاردم) سپس پیامبر ص فرمود این همانست که خدا می فرماید وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّهٍ (1) .
(1)
*** پروردگارا!ما را از کسانی قرار ده که قبل از فوت فرصتها بیدار می شوند و به سوی تو باز می گردند، و گذشته تاریک خود را با نور حسنات و جلب رضای تو روشن می سازند.
بارالها!اگر رحمتت شامل حال ما نبود آتشی که از درون اعمال سوء ما زبانه می کشد ما را در کام خود فرو برده بود، و اگر نور و تابش غفرانت بر قلب
ص: 304
1- 1) “تفسیر علی بن ابراهیم”مطابق نقل نور الثقلین جلد 4 صفحه 370.
ما پاشیده نمی شد لشکر شیطان آن را اشغال کرده بود.
خداوندا!ما را از هر گونه شرک برکنار دار، و چراغ ایمان و توحید خالص را در دل ما بیفروز، و فروغ تقوی را در گفتار و اعمال ما افزون گردان.
پایان سوره فاطر 12\رجب\1404
ص: 305
ص: 306