[سوره غافر (40) : آیات 16 تا 17]
اشاره
یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اَللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ اَلْمُلْکُ اَلْیَوْمَ لِلّٰهِ اَلْوٰاحِدِ اَلْقَهّٰارِ (16) اَلْیَوْمَ تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ لاٰ ظُلْمَ اَلْیَوْمَ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (17)
ترجمه:
16-روز تلاقی روزی است که همه آنها آشکار می شوند و چیزی از آنها بر خدا مخفی نخواهد ماند، حکومت امروز برای کیست؟!برای خداوند یکتای قهار است.
17-امروز هر کس در برابر کاری که انجام داده جزا داده می شود، هیچ ظلمی امروز وجود ندارد، خداوند سریع الحساب است.
تفسیر:
روز تلاقی!
این آیات و چند آیه بعد از آن توضیح و تفسیری است برای“یوم التلاق” که از نامهای قیامت است، و در آخرین آیات گذشته به آن اشاره شد.
در این دو آیه چند قسمت از ویژگیهای قیامت بیان شده که هر کدام از دیگری تکان دهنده تر است.
نخست می فرماید“روز تلاقی روزی است که همه بارز و ظاهر می شوند” (یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ) .
روزی است که تمام پرده ها و حجابها کنار می رود.
ص: 56
از یک سو موانع مادی همچون کوه ها برچیده می شود، و به گفته قرآن زمین به صورت قٰاعاً صَفْصَفاً (همواره و بدون پستی و بلندی) در می آید (طه-106) .
از سوی دیگر همه انسانها از درون قبرها سر برمی دارند و خارج می شوند.
از سوی سوم اسرار درون همگان آشکار می گردد: یَوْمَ تُبْلَی السَّرٰائِرُ (طارق-9) .
و زمین آنچه را در درون دارد بیرون می فرستد: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا (زلزال-2) .
از سوی چهارم نامه های اعمال گشوده می شود و محتوای آن آشکار می گردد:
(وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (تکویر-10) .
از سوی پنجم اعمالی که انسان از پیش فرستاده در برابر او مجسم می شود: یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ (نبا-40) .
و از سوی ششم مسائلی را که انسان اصرار در اخفای آنها داشت ظاهر می گردد: بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ (انعام-28) .
از سوی هفتم اعضای پیکر انسان و حتی زمینی که روی آن اعمالی انجام داده به افشاگری برمی خیزند و حقایق را بازگو می کنند: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا (زلزال-4) .
خلاصه انسانها با تمام وجود و تمام هستی و هویت خویش در آن صحنه عظیم ظاهر می شوند، و هیچ چیزی مکتوم نمی ماند: وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً (ابراهیم-21) .
چه صحنه عجیب و وحشتناکی است؟! برای اینکه بدانیم در آنجا چه غوغایی بر پا می شود کافی است فکر کنیم که یک لحظه در این دنیا چنین صحنه ای بر پا شود و درون و برون و خلوت و جلوت همه انسانها یکی گردد، چه ولوله ای در میان خلق ایجاد خواهد شد؟ و چگونه رشته های پیوند مردم از هم گسسته می شود؟!
ص: 57
آری طبیعت آن جهان همین است و باید آن چنان بود که انسان از ظاهر شدن پنهانیها وحشتی نداشته باشد، اعمال و رفتارش را آن چنان انجام دهد که هم امروز اگر در ملاء عام نمایان گردد از آن نگران نباشد.
در دومین توصیف از آن روز می افزاید: “چیزی از مردم بر خدا مخفی نخواهد بود” (لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ) .
در این جهان و امروز نیز چیزی بر خداوند عالم و قادر مخفی نیست، و اصولا کسی که وجودش بی پایان است و هیچگونه محدودیتی در ذات پاکش راه ندارد آشکار و مخفی و غیب و شهود برای او یکسان است.
پس چرا قرآن جمله فوق را به عنوان توضیح و تفسیری برای جمله “ یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ “ذکر می کند؟ دلیل آن روشن است زیرا ظهور اشیاء در آن روز از تاکید بیشتری برخوردار است، جایی که دیگران نیز از اسرار هم آگاه شوند در مورد خداوند مساله نیاز به بحث و گفتگو ندارد.
سومین ویژگی آن روز حاکمیت مطلقه پروردگار است، چنان که در دنباله همین آیه می فرماید: “در آن روز گفته می شود حکومت و ملک امروز برای کیست”؟ (لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ) .
و در پاسخ می گویند: “از آن خداوند واحد قهار است” (لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ) .
این سؤال را چه کسی مطرح می کند؟ و آن جواب را چه کسانی می گویند؟ در آیه سخنی از آن به میان نیامده است.
بعضی گفته اند سؤال از ناحیه پروردگار مطرح می شود، و جواب را همه مؤمنان و کافران می گویند (1) ..
(1)
ص: 58
1- 1) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث
بعضی نیز گفته اند: سؤال و جواب هر دو از ناحیه خداست (1) .
(1)
و بعضی معتقدند منادی الهی این سؤال را آشکارا مطرح می کند و خود او نیز پاسخ می گوید.
ولی ظاهر این است که این سؤال و جواب از سوی فرد خاصی عنوان نمی شود سؤالی است که از سوی خالق و مخلوق، فرشته و انسان، مؤمن و کافر و از تمام ذرات وجود و در و دیوار عالم هستی بدون استثنا مطرح است، و همگی نیز با زبان حال به آن پاسخ می گویند، یعنی به هر جا بنگری آثار حاکمیت او نمایان است و بر هر چه نگاه کنی نشانه های قاهریت او در آن ظاهر است.
به زمزمه هر ذره ای گوش فرا دهی” لِمَنِ الْمُلْکُ “می گوید، و در پاسخ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ از آن می شنوی.
نمونه بسیار کوچک آن را در همین دنیا می بینیم که گاه به هنگام ورود در یک خانه یا یک شهر و یک کشور ظهور و حضور و قدرت فرد معینی را در همه جا احساس می کنیم، گویی همه می گویند مالک و حاکم در اینجا فلان شخص است، در و دیوار نیز به این امر گواهی می دهد.
البته امروز نیز مالکیت خداوند در سراسر عالم حاکم است، اما در قیامت ظهور و بروز تازه ای پیدا می کند، در آنجا نه خبری از حکومت جباران است، و نه از نعره های مستانه طاغوتیان.
نه خبری از نیروهای اهریمنی به گوش می رسد، و نه از قدرت نمایی ظاهری شیطان و لشکریانش اثری به چشم می خورد.
* ویژگی چهارم آن روز این است که روز پاداش و کیفر است، چنان که در آیه بعد می فرماید: “امروز هر کسی در برابر کاری که انجام داده جزا داده می شود”.. ص: 59 1- 1) “المیزان”ذیل آیات مورد بحث (اَلْیَوْمَ تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ) . آری آن ظهور و بروز و آن احاطه علمی خداوند و حاکمیت و مالکیت و قهاریت او همه دلیلی است روشن بر این حقیقت بزرگ و امید بخش و بیم آفرین. ویژگی پنجم همان است که در جمله بعد می افزاید: “امروز هیچ ظلم و ستمی بر هیچکس نخواهد بود” (لاٰ ظُلْمَ الْیَوْمَ) . چگونه ممکن است ظلم و ستمی تحقق یابد در حالی که ظلم یا به خاطر جهل است که او بر همه چیز احاطه علمی دارد. یا به خاطر عجز است که او قاهر و مالک و حاکم بر همه چیز است، پس چگونه ممکن است ظلم و ستمی در محضر الهی در آن روز انجام گیرد، به خصوص اینکه آن روز، روز داوری خدا است نه آزادی مردم برای آزمون. ششمین و آخرین ویژگی سرعت محاسبه اعمال بندگان است، چنان که در پایان آیه می فرماید: “خداوند سریع الحساب است” (إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ) . سرعت حسابش در آنجا به قدری است که در حدیث آمده است: ان اللّٰه تعالی یحاسب الخلائق کلهم فی مقدار لمح البصر: “خداوند حساب همه بندگان را در یک چشم بر هم زدن می رسد”! (1) . (1) اصولا با قبول تجسم اعمال و بقاء آثار خیر و شر، مساله حساب مساله ای حل شده است، آیا دستگاه هایی که در دنیا همراه کار کردن نمره می اندازد نیازی به زمان برای حسابرسی دارد؟ تکرار تعبیر”سریع الحساب”در آیات مختلف قرآن شاید به این منظور است که بعضی شیطان صفتان، افراد ساده لوح را وسوسه نکنند که مگر حسابرسی خلایق در برابر اعمالی که در طول هزاران سال انجام داده اند به این آسانی ممکن است؟ . ص: 60 1- 1) مجمع البیان ذیل آیه 202 سوره بقره از این گذشته این تعبیر هشداری است به همه انسانها که در آن روز مهلتی به مجرمان داده نمی شود، مانند مهلتی که در این دنیا به یک مجرم و قاتل برای رسیدگی چند ماه یا چند سال به پرونده اش می دهند. *
ص: 61