(40) سوره مؤمن در مکه نازل شده و دارای 85 آیه است
اشاره
ص: 2
محتوای سوره مؤمن
سوره مؤمن نخستین سوره از“حوامیم”است (حوامیم هفت سوره از قرآن است که با“حم”شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است) .
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است، چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از“قهر”و“لطف”، “انذار”و“بشارت” مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران، و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به “مؤمن آل فرعون”که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست، داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود، ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده، و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره“مؤمن”نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او، بیش از“20 آیه”از این سوره، یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
ص: 3
به نظر می رسد بیان حال مؤمن آل فرعون در این سوره یک برنامه آموزشی حساب شده برای گروهی از مسلمانان مکه بوده است که در عین ایمان آوردن به پیامبر ص روابط دوستانه خود را ظاهرا با دشمنان سرسخت و لجوج حفظ می کردند تا سنگری باشند برای روز خطر، و می گویند ابو طالب عموی پیامبر در همین زمره بود، چنان که در روایات اسلامی همین معنی از امیر مؤمنان علی ع روایت شده است (1) .
(1)
به هر حال محتوای این سوره را می توان در شش بخش خلاصه کرد:
بخش اول که آغاز سوره را تشکیل می دهد توجهی است به خداوند و قسمتی از اسماء حسنای او، مخصوصا آنچه خوف و رجاء را در دلها برمی انگیزد مانند “غافر الذنب و شدید العقاب”.
بخش دوم تهدیدهایی است نسبت به کافران جبار پیرامون عذابهای این جهان همانند آنچه اقوام سرکش پیشین به آن گرفتار شدند، و عذابهای قیامت با ذکر خصوصیات و جزئیات آن.
بخش سوم پس از مطرح کردن داستان موسی ع و فرعون سخن را به مؤمن آل فرعون سوق می دهد و بخش وسیعی از سوره را به شرح گفتگوهای این مرد هوشمند شجاع با فرعونیان اختصاص می دهد.
بخش چهارم باز مطلب را به صحنه هایی از قیامت می کشاند تا دلهای خفتگان را بیدار کند.
در بخش پنجم مساله توحید و شرک را که مهمترین مساله زندگی انسان است به میان آورده، و قسمتی از نشانه های توحید و دلائل بطلان شرک را مطرح می کند.
در بخش ششم که آخرین بخش این سوره است ضمن دعوت پیامبر به صبر
ص: 4
1- 1) الغدیر جلد 8 صفحه 388.
و شکیبایی خلاصه ای از آنچه در بخشهای دیگر این سوره گذشت از مسائل مربوط به مبدء و معاد و عبرت گرفتن از سرنوشت پیشینیان و تهدید مشرکان لجوج و ذکر گوشه ای از نعمتهای الهی را بیان داشته و سوره را پایان می دهد.
گفتیم نامگذاری سوره به“مؤمن”بخاطر بخشی است که در باره مؤمن آل فرعون بیان می کند، همانطور که نام گذاری آن به“غافر”بخاطر آغاز سومین آیه آن است.
* فضیلت تلاوت این سوره در روایات اسلامی که از پیغمبر اکرم ص و ائمه اهل بیت ع نقل شده فضائل بسیاری برای همه سوره های“حم”عموما و سوره“مؤمن”خصوصا وارد شده است. در قسمت اول از پیامبر ص نقل شده که فرمود: الحوامیم تاج القرآن: “سوره های (هفتگانه) حم تاج قرآن است”! 1. “ابن عباس”نیز سخنی دارد که احتمالا آن را از پیامبر ص یا علی ع شنیده، می گوید: لکل شیء لباب و لباب القرآن الحوامیم: “هر چیزی مغزی دارد و مغز قرآن سوره های حامیم است” 2. و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: “ الحوامیم ریحان القرآن، فاحمدوا اللّٰه و اشکروه، بحفظها و تلاوتها، و ان العبد لیقوم یقرأ الحوامیم فیخرج من فیه اطیب من المسک الاذفر و العنبر و ان اللّٰه لیرحم تالیها و قارئها، و یرحم جیرانه و اصدقائه و معارفه و کل حمیم او قریب له، و انه فی القیامه یستغفر له العرش و الکرسی و ملائکه اللّٰه المقربون: “سوره های حامیم گلهای قرآن است، خدا را سپاس گوئید و با حفظ و تلاوت این سوره ها او را شکر گذارید، هر بنده ای که از خواب برخیزد و سوره های حامیم بخواند از دهانش (در قیامت) بوی عطر دل انگیزی بهتر از مشک و عنبر خارج می شود، و خداوند خواننده این سوره ها را رحمت می کند و نیز همسایگان و دوستان و آشنایان و تمام یاران نزدیک و دور او را مشمول رحمت خویش قرار می دهد، و در قیامت عرش و کرسی و فرشتگان مقرب خدا برای او استغفار می کنند” 1. در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم: الحوامیم سبع و ابواب جهنم سبع، تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الأبواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یؤمن بی و یقرانی “سوره های حامیم هفت سوره اند و درهای جهنم نیز هفت در است، هر یک از حامیمها می آید و در مقابل یکی از این درها می ایستد و می گوید خداوندا کسی را که به من ایمان آورده و مرا خوانده از این در وارد مکن! 2. و در قسمت دوم در حدیثی از پیامبر می خوانیم: من قرء سوره حامیم المؤمن لم یبق تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الأبواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یؤمن بی و یقرانی روح نبی و لا صدیق و لا مؤمن الا صلوا علیه و استغفروا له: “هر کس سوره حامیم مؤمن را بخواند همه ارواح انبیا و صدیقان و مؤمنان بر او درود می فرستند و برای او استغفار می کنند” 3. روشن است این فضائل بزرگ پیوندی با آن محتوای برجسته دارد، محتوایی که هر گاه در زندگی انسان در بعد”اعتقادی”و“عملی”او پیاده شود بدون شک مستحق این فضائل عظیم است، و اگر در این روایات سخن از تلاوت به میان آمده، منظور تلاوتی است که مقدمه ای برای ایمان و عمل باشد. تعبیر پر معنی که در یکی از روایات نبوی وارد شده و می گوید هر کس “حم”را بخواند و به آن ایمان داشته باشد، شاهد گویای این گفتار است. *
ص: 5
سوره مؤمن نخستین سوره از“حوامیم”است (حوامیم هفت سوره از قرآن است که با“حم”شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است) .
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است، چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از“قهر”و“لطف”، “انذار”و“بشارت” مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران، و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به “مؤمن آل فرعون”که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست، داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود، ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده، و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره“مؤمن”نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او، بیش از“20 آیه”از این سوره، یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
ص: 6
سوره مؤمن نخستین سوره از“حوامیم”است (حوامیم هفت سوره از قرآن است که با“حم”شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است) .
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است، چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از“قهر”و“لطف”، “انذار”و“بشارت” مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران، و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به “مؤمن آل فرعون”که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست، داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود، ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده، و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره“مؤمن”نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او، بیش از“20 آیه”از این سوره، یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
ص: 7