[سوره ص (38) : آیات 62 تا 64]
اشاره
وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ اَلْأَشْرٰارِ (62) أَتَّخَذْنٰاهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زٰاغَتْ عَنْهُمُ اَلْأَبْصٰارُ (63) إِنَّ ذٰلِکَ لَحَقٌّ تَخٰاصُمُ أَهْلِ اَلنّٰارِ (64)
ترجمه:
62-آنها می گویند چرا مردانی را که ما از اشرار می شمردیم (در اینجا، در آتش دوزخ) نمی بینیم.
63-آیا ما آنها را به سخریه گرفتیم یا (به اندازه ای حقیر بودند که) چشمها آنها را نمی دید؟! 64-این یک واقعیت است گفتگوهای خصمانه دوزخیان
تفسیر:
مخاصمه اصحاب دوزخ!
این آیات بحث پیرامون گفتگوهای دوزخیان را که در آیات قبل گذشت ادامه می دهد و یکی دیگر از گفتگوهای آنها را که از تاسفی عمیق و جانکاه و شکنجه ای روحی و جانفرسا حکایت می کند، بیان می دارد.
می فرماید: “سردمداران ضلالت هنگامی که به اطراف خود در دوزخ می نگرند می گویند چرا ما مردانی را که از اشرار می شمردیم در اینجا نمی بینیم”؟! (وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ) .
آری افرادی همچون“بو جهلها”و“بو لهبها”هنگامی که می بینند اثری از“عمار یاسرها”“خبابها”و“صهیب ها”و“بلال ها”در دوزخ نیست، به خود می آیند و از یکدیگر این سؤال را می کنند: پس این افراد چه شدند؟
ص: 325
ما آنها را مشتی اخلالگر و مفسد فی الارض و اشرار و اوباش می دانستیم که برای به همزدن آرامش اجتماع، و از بین بردن افتخارات نیاکان ما، بپاخاسته بودند، مثل اینکه تشخیص ما تمام غلط بود! * “آیا ما آنها را به سخریه گرفتیم یا به اندازه ای حقیر بودند که چشمهای ما آنها را نمی دید” (أَتَّخَذْنٰاهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زٰاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصٰارُ) (1) . (1) آری ما این مردان بزرگ و با شخصیت را به باد مسخره می گرفتیم، و بر حسب و وصله اشرار بودن به آنها می زدیم، و گاه حتی از این مرحله نیز پائین تر می شمردیم آنها را افراد حقیری می دانستیم که اصلا به چشم نمی آمدند، اما معلوم شد هوا و هوسها و جهل و غرور بر چشم ما پرده سنگینی افکنده بود، آنها مقربان درگاه خدا بودند و الان بهشت جایگاهشان است. جمعی از مفسران احتمال دیگری در تفسیر آیه فوق داده اند و آن اینکه: مساله سخریه اشاره به وضع عالم دنیا است و جمله“ أَمْ زٰاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصٰارُ ” اشاره به وضع دوزخ است یعنی در اینجا چشم نزدیک بین ما در میان این شعله های دود و آتش آنها را نمی تواند ببیند، البته معنی اول صحیحتر به نظر می رسد. این نکته قابل توجه است که یکی از عوامل عدم درک واقعیتها جدی نگرفتن مسائل و استهزا و شوخی با حقایق است، همیشه باید با تصمیم جدی به بررسی واقعیتها پرداخت تا حقیقت روشن گردد. * سپس به عنوان یک خلاصه گیری از گفتگوهایی که میان دوزخیان
ص: 326
1- 1) قابل توجه اینکه“زاغت”که از ماده“زیغ”به معنی انحراف از حق و درستی است در اینجا به چشم نسبت داده شده نه به صاحبان چشم، و این برای بیان مبالغه در مطلب است.
واقع می شود و تاکید بر آنچه گذشت می فرماید: “این یک واقعیت است مخاصمه و گفتگوهای خصمانه دوزخیان” (إِنَّ ذٰلِکَ لَحَقٌّ تَخٰاصُمُ أَهْلِ النّٰارِ) (1) .
(1)
دوزخیان در این جهان نیز گرفتار تخاصم و نزاعند و روح پرخاشگری و نزاع و جدال بر آنها حاکم است، و هر روز با کسی درگیر و گلاویز می شوند، و در قیامت که صحنه بروز مکنونات است آنچه در درون داشتند ظاهر می گردد، و در جهنم به جان هم می افتند، دوستان دیروز دشمنان امروز، و مریدان دیروز مخالفان امروز می شوند، تنها خط ایمان و توحید است که خط وحدت و صفا در این جهان و آن جهان می باشد.
جالب اینکه بهشتیان بر سریرها و تختها تکیه زده، به گفتگوهای دوستانه مشغولند، چنان که در آیات مختلف قرآن آمده در حالی که دوزخیان در حال جنگ و جدالند که آن خود موهبتی است بزرگ، و این عذابی است دردناک! ***
نکته:
در حدیثی از امام صادق ع آمده است که به یکی از یارانش فرمود“خداوند از شما پیروان مکتب اهل بیت در قرآن یاد کرده آنجا که دشمنان شما در آتش دوزخ می گویند چرا ما در اینجا مردانی را که از اشرار می شمردیم نمی بینیم؟ آیا آنها را بباد مسخره گرفتیم، یا از شدت حقارت بچشم ما نیامدند؟ به خدا سوگند مقصود شما از این مردان هستید که گروهی شما را از اشرار می پندارند، ولی به خدا سوگند در بهشت شادمان و مسرورید، در حالی که دوزخیان در جهنم دنبال شما می گردند” (2) .
(2)
ص: 327
1- 1) “ تَخٰاصُمُ أَهْلِ النّٰارِ “بیان برای”ذلک”می باشد.
2- 2) “روضه کافی”طبق نقل تفسیر نور الثقلین جلد 4 صفحه 467.