[سوره الزمر (39) : آیات 71 تا 72]
اشاره
وَ سِیقَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَهُ اَلْعَذٰابِ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ (71) قِیلَ اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی اَلْمُتَکَبِّرِینَ (72)
ترجمه:
71-و کسانی که کافر شدند گروه گروه به سوی جهنم رانده می شوند، وقتی به دوزخ می رسند درهای آن گشوده می شود، و نگهبانان دوزخ به آنها می گویند: آیا رسولانی از میان شما نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما بخوانند، و از ملاقات این روز شما را بر حذر دارند؟!می گویند: آری (پیامبران آمدند و آیات الهی را بر ما خواندند) ولی فرمان عذاب الهی بر کافران مسلم شده است.
72-به آنها گفته می شود: از درهای جهنم وارد شوید، جاودانه در آن بمانید، چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران؟! (تمام تقصیرها از خود شما بوده است) .
تفسیر:
آنها که گروه گروه، وارد دوزخ می شوند
این آیات نیز هم چنان بحثهای معاد را ادامه می دهند، و آنچه را به صورت
ص: 548
اجمال در آیات گذشته در مورد پاداش و کیفر مؤمنان و کافران آمده به طور تفصیل بیان می کند.
نخست از دوزخیان شروع می کند و می گوید: “آنها که کافر شدند گروه گروه به سوی جهنم رانده می شوند”! (وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً) .
چه کسانی که آنها را می رانند؟ فرشتگان عذاب که مامورند آنها را تا مقابل درهای دوزخ ببرند، شبیه این تعبیر در آیه 21 سوره“ق”نیز آمده است: وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ: “هر انسانی در صحنه قیامت وارد می شود در حالی که همراه او کسی است که او را می راند و شاهد و گواهی”.
تعبیر به“زمر”به معنی گروه اندک، نشان می دهد که آنها در دسته های کوچک و پراکنده به سوی جهنم رانده می شوند.
“سیق”از ماده“سوق”به معنی حرکت دادن است.
سپس می افزاید: “این امر ادامه پیدا می کند تا هنگامی که به دوزخ می رسند در این موقع درهای دوزخ گشوده می شود و نگهبانان دوزخ از روی ملامت به آنها می گویند: آیا پیامبرانی از شما نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما بخوانند و از ملاقات این روز شما را بر حذر دارند”؟! (حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا) (1) .
(1)
از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که درهای جهنم قبل از ورود آنها بسته است درست همانند درهای زندانها هنگامی که نزدیک آن می رسند ناگهان به روی آنان گشوده می شود و این مشاهده ناگهانی وحشت بیشتری در آنها ایجاب می کند، اما قبل از هر چیز در زیر رگبار ملامت خازنان دوزخ قرار می گیرند
ص: 549
1- 1) “خزنه”جمع“خازن”از ماده“خزن” (بر وزن جزم) به معنی حفظ کردن چیزی است و“خازن”به حافظ و نگاهبان گفته می شود.
که به آنها می گویند تمام اسباب هدایت برای شما فراهم بود.
پیامبرانی از جنس خود شما همراه با آیات پروردگارتان و با انذار و اعلام خطرهای مستمر و پی در پی و تلاوت آیات به طور پی گیر و مداوم به سراغ شما آمدند (1) .
(1)
با اینحال چگونه این تیره روزی دامان شما را گرفت؟ و به راستی این گفتگوی خازنان دوزخ از دردناکترین عذابها برای آنها است که به هنگام ورود در جهنم (بجای خوش آمد بهشتیان) با آن روبرو می شوند.
*به هر حال آنها با یک جمله کوتاه و دردآلود به آنها پاسخ داده“می گویند: آری پیامبران آمدند و آیات الهی را بر ما خواندند و به قدر کافی انذار کردند، ولی فرمان عذاب الهی بر کافران مسلم شد”و عذاب او دامان ما را گرفت (قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَهُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ) . جمعی از مفسران بزرگ“کلمه العذاب”را اشاره به سخن می دانند که به هنگام هبوط آدم به زمین، یا به هنگام تصمیم شیطان به اغوای بنی آدم از سوی پروردگار گفته شد، چنان که در“آیه 39 بقره”می خوانیم وقتی آدم به زمین هبوط کرد خداوند فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ: “کسانی که کافر شوند و آیات ما را تکذیب کنند آنها اصحاب آتشند و جاودانه در آن خواهند ماند”. و به هنگامی که شیطان عرض کرد همه آنها-جز بندگان مخلصت-را اغوا می کنم، خداوند فرمود: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّهِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ “به طور مسلم دوزخ را از گنهکاران جن و انس پر خواهم کرد”! (الم سجده 13) . به این ترتیب آنها اعتراف می کنند که راه تکذیب انبیا و انکار آیات الهی ص: 550 1- 1) “یتلون”و“ینذرون”هر دو فعل مضارع است و دلیل بر استمرار. را پیش گرفتند و طبعا سرنوشتی بهتر از این نخواهند داشت. این احتمال نیز وجود دارد که منظور از“ حَقَّتْ کَلِمَهُ الْعَذٰابِ “همان باشد که در آیات 7 سوره یس آمده است: لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ: “فرمان عذاب در باره اکثر آنها محقق شده است آنها دیگر ایمان نمی آورند”. اشاره به اینکه گاه انسان بر اثر گناه فراوان و دشمنی و لجاجت و تعصب در برابر حق کارش به جایی می رسد که بر دل او مهر نهاده می شود و راه بازگشتی برای او باقی نمی ماند، و با این حال فرمان عذاب الهی در مورد او قطعی می شود. ولی به هر حال همه اینها از اعمال خود انسان سرچشمه می گیرد، و جای این نیست که کسی از این جمله توهم جبر و عدم آزادی اراده انسان کند. * این گفتگوی کوتاه در آستانه جهنم پایان می گیرد”به آنها گفته می شود از درهای جهنم وارد شوید، جاودانه در آن بمانید، چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران”؟! (قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ) درهای جهنم چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم ممکن است به معنی درهایی باشد که بر حسب اعمال انسانها تنظیم شده است و هر گروهی را به تناسب عمل خود به دوزخ می برند، همانگونه که درهای بهشت نیز چنین است و لذا یکی از درهای آن“باب المجاهدین”نام دارد، و در کلام امیر مؤمنان علی ع نیز آمده
ان الجهاد باب من ابواب الجنه: “جهاد دری از درهای بهشت است” (1) .
(1)
جالب اینکه فرشتگان عذاب از میان تمام اوصاف رذیله انسان که او را به دوزخ می برد روی مساله“تکبر”تکیه می کنند، اشاره به اینکه سرچشمه
ص: 551
1- 1) نهج البلاغه خطبه 27.
اصلی کفر و انحراف و گناه بیش از همه کبر و غرور و عدم تسلیم در برابر حق است آری کبر است که پرده های ضخیم بر چشم انسان می افکند و او را از دیدن چهره تابناک محروم می سازد، و به همین دلیل در روایتی از امام صادق و امام باقر ع می خوانیم:
لا یدخل الجنه من فی قلبه مثقال ذره من کبر: کسی که به مقدار ذره ای از کبر در قلبش وجود داشته باشد داخل بهشت نمی شود“! (1) ***
(1)
ص: 552
1- 1) کافی جلد 2 باب الکبر حدیث 6.