[سوره الزمر (39) : آیات 69 تا 70]
اشاره
وَ أَشْرَقَتِ اَلْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ اَلْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (69) وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ (70)
ترجمه:
69-و زمین (در آن روز) به نور پروردگار روشن می شود و نامه های اعمال را پیش می نهند، و پیامبران و گواهان را حاضر می سازند، و در میان آنها به حق داوری می شود، و به کسی ستم نخواهد شد.
70-و به هر کس آنچه انجام داده است بی کم و کاست داده می شود، و او نسبت به آنچه انجام می دادند از همه آگاهتر است.
تفسیر:
آن روز که زمین به نور خدا روشن می شود
در این آیات بحثهای مربوط به قیامت که در آیات قبل شروع شده هم چنان ادامه می یابد.
در این دو آیه هفت جمله است که هر کدام مطلبی را پیرامون معاد می گوید که مکمل مطلب دیگر، و یا بیان دلیلی برای آن است و از انسجام خاصی برخوردار می باشد.
نخست می فرماید: “در آن روز زمین به نور پروردگار روشن می شود” (وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا) .
در اینکه منظور از این“اشراق”و روشنایی به نور الهی چیست تفسیرهای مختلفی گفته شده است که مهمتر از همه سه تفسیر زیر است:
ص: 543
1-جمعی گفته اند منظور از نور رب، حق و عدالت است که خداوند صفحه زمین را در آن روز با آن نورانی می کند.
مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار می گوید: ای اضائت الارض بعدل ربها یوم القیامه لان نور الارض بالعدل: “یعنی زمین به عدل پروردگار در روز قیامت روشن می شود زیرا نور زمین به عدالت است” (1) .
(1)
بعضی دیگر حدیث معروف نبوی را که می گوید:
الظلم ظلمات یوم القیامه “ظلم در قیامت در صورت تاریکی و ظلمت مجسم می شود”شاهد این معنی گرفته اند“ (2) .
(2)
“زمخشری”در”کشاف“نیز همین معنی را برگزیده و می گوید: “در آن روز زمین از اقامه عدل و گسترش قسط در حساب و ارزیابی حسنات و سیئات روشن می گردد”.
2-بعضی دیگر معتقدند که این اشاره به نوری است غیر از نور خورشید و ماه که خداوند مخصوص آن روز می آفریند.
3-مفسر عالیقدر نویسنده”المیزان“می گوید: مراد از روشن شدن زمین به نور پروردگار که از خصوصیات روز قیامت است همان انکشاف غطاء و کنار رفتن پرده ها و حجابها و ظاهر شدن حقایق اشیاء و اعمال انسانها از خیر و شر و اطاعت و عصیان و حق و باطل می باشد، سپس به آیه 22 سوره ق بر این معنی استدلال کرده است: لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَهٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ “تو در غفلت از این موضوع بودی، ما پرده را از برابر چشمت کنار زدیم و امروز چشمت به خوبی می بیند”! درست است که این اشراق الهی در آن روز همه چیز را شامل می شود ولی
ص: 544
1- 1) “بحار الانوار”جلد 6 صفحه 321.
2- 2) “روح المعانی”و”روح البیان“ذیل آیات مورد بحث.
ذکر خصوص زمین در این میان به خاطر آن است که هدف اصلی بیان حال مردم روی زمین در آن روز است.
البته این تفسیرها تضادی با هم ندارد و قابل جمع است، هر چند تفسیر اول و سوم مناسبتر به نظر می رسد.
بدون شک این آیه مربوط به قیامت است و اگر می بینیم در بعضی از روایات اهل بیت ع به قیام حضرت مهدی ع تفسیر شده در حقیقت نوعی تطبیق و تشبیه است، و تاکیدی بر این معنی است که به هنگام قیام مهدی ع دنیا نمونه ای از صحنه قیامت خواهد شد، و عدل و داد به وسیله آن امام به حق، و جانشین پیامبر ص و نماینده پروردگار، در روی زمین تا آنجا که طبیعت دنیا می پذیرد حکمفرما خواهد شد.
“مفضل بن عمر”از”امام صادق“ ع نقل می کند:
اذا قام قائمنا اشرقت الارض بنور ربها و استغنی العباد عن ضوء الشمس و ذهبت الظلمه!:
“هنگامی که قائم ما قیام کند زمین به نور پروردگارش روشن می شود، و بندگان از نور آفتاب مستغنی می شوند و ظلمت برطرف می گردد” (1) .
(1)
در جمله دوم از این آیه سخن از نامه اعمال است می گوید: “در آن روز نامه های اعمال را پیش می نهند، و به آن رسیدگی می کنند” (وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ) نامه هایی که تمامی اعمال انسان از کوچک و بزرگ در آن جمع است و به گفته قرآن در آیه 49 سوره کهف: لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَهً وَ لاٰ کَبِیرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا هیچ معصیت کوچک و بزرگی نیست مگر اینکه در آن احصا شده است.
و در جمله بعد که سخن از گواهان است می افزاید: “پیامبران و گواهان
ص: 545
1- 1) “ارشاد مفید”مطابق”تفسیر صافی”و“نور الثقلین”ذیل آیات مورد بحث، همین معنی را مرحوم علامه مجلسی در“بحار الانوار”جلد 52 صفحه 330 با تفاوت مختصری آورده است.
را در آن روز حاضر می کنند“ (وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ) .
پیامبران احضار می شوند تا از ادای رسالت خود به مجرمان سخن گویند، همانگونه که در آیه 6 سوره”اعراف“می خوانیم: وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ: “ما از رسولان به طور قطع سؤال خواهیم کرد”.
و”گواهان“برای اینکه در آن محکمه عدل گواهی دهند، درست است که خداوند از همه چیز آگاه است، ولی برای تاکید مراتب عدالت حضور شهود لازم است.
این گواهان چه کسانی هستند؟ در میان مفسران گفتگو است:
بعضی آنها را نیکان و پاکان و عدول امتها دانسته اند که هم گواهی بر ادای رسالت انبیاء می دهند، و هم بر اعمال مردمی که در عصر آنها می زیسته اند که “امامان معصوم”در طلیعه آنها قرار دارند.
بعضی دیگر آن را به فرشتگانی تفسیر کرده اند که گواه بر اعمال انسانها هستند و آیه 21 سوره”ق“را گواه این معنی دانسته اند که می گوید وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ: “هر انسانی وارد صحنه محشر می شود در حالی که همراه او کسی است که او را به دادگاه الهی می راند و نیز با او گواهی است”.
بعضی نیز آن را به اعضای بدن و مکان و زمان اطاعت و معصیت که از گواهان روز قیامتند تفسیر کرده اند.
ولی ظاهر این است که”شهداء“ (گواهان) معنی گسترده ای دارد که هر یک از مفسرین به بخشی از آن اشاره کرده اند.
بعضی احتمال داده اند که منظور”شهیدان راه خدا“بالخصوص بوده باشند اما این بعید به نظر می رسد، چرا که سخن از گواهان محکمه عدل الهی است نه از”شهیدان راه حق“هر چند ممکن است آنها نیز در صف شهود باشند.
ص: 546
چهارمین جمله می گوید: “در میان آنها به حق قضاوت می شود” (وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ) .
و در پنجمین جمله می افزاید: “و به آنها ستم نخواهد شد” (وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ) .
بدیهی است هنگامی که حاکم، خدا باشد، و زمین به نور عدالتش روشن گردد، و نامه اعمال که دقیقا بیانگر اعمال انسان است مطرح شود، و پیامبران و گواهان عدل حضور یابند، جز به حق قضاوت نخواهد شد، و در چنین دادگاهی ظلم و بیدادگری مفهومی ندارد.
* ششمین جمله در آیه بعد این سخن را تکمیل کرده، می گوید: “به هر کسی آنچه انجام داده است بی کم و کاست پرداخته می شود” (وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ) . نه جزا و پاداش و کیفر اعمالشان که خود اعمالشان به آنها داده می شود! و چه پاداش و کیفری از این برتر که عمل انسان به طور کامل به او تحویل داده شود (توجه داشته باشید”وفیت“به معنی ادا کردن به طور کامل است) . و برای همیشه قرین و همنشین او گردد. چه کسی می تواند این برنامه های عدالت را دقیقا اجرا کند کسی که علم او به همه چیز احاطه دارد لذا در هفتمین و آخرین جمله می فرماید: “او نسبت به آنچه انجام می دادند از همه آگاهتر است” (وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ) . حتی نیازی به شهود نیست که او از همه شهود اعلم است، اما لطف و عدالتش ایجاب می کند که گواهان را احضار کند، آری اینچنین است صحنه قیامت که باید همه برای آن آماده شویم. *
ص: 547