[سوره الزخرف (43) : آیات 74 تا 80]
اشاره
إِنَّ اَلْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ (74) لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ (75) وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ اَلظّٰالِمِینَ (76) وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ (77) لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ (78) أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ (79) أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ (80)
ترجمه:
74-مجرمان در عذاب دوزخ جاودانه می مانند.
75-هرگز عذاب از آنها تخفیف نمی یابد و آنها در آنجا از همه چیز مایوسند.
ص: 119
76-ما به آنها ستم نکردیم آنها خود ستمکار بودند.
77-آنها فریاد می کشند ای مالک دوزخ!آرزو داریم پروردگارت ما را بمیراند (تا آسوده شویم!) می گوید: شما در اینجا ماندنی هستید! 79-بلکه آنها تصمیم محکم بر توطئه گرفتند ما نیز اراده محکمی (در باره آنها) داریم.
80-آنها چنین می پندارند که ما اسرار پنهانی و سخنان درگوشی آنها را نمی شنویم آری رسولان (و فرشتگان) ما نزد آنها هستند و می نویسند.
تفسیر:
اشاره
آرزو داریم بمیریم و از عذاب راحت شویم!
در این آیات سرنوشت مجرمان و کافران در قیامت تشریح شده تا در مقایسه با سرنوشت شوق انگیزی که مؤمنان فرمانبردار پروردگار داشتند هر دو بعد مطلب روشنتر گردد.
نخست می فرماید: “مجرمان در عذاب دوزخ جاودانه خواهند ماند” (إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ) “مجرم”از ماده“جرم”در اصل به معنی قطع کردن است که در مورد قطع میوه از درخت، و همچنین قطع خود درختان نیز به کار می رود ولی بعدا در مورد انجام هر گونه اعمال بد به کار رفته است، شاید به این تناسب که انسان را از خدا و ارزشهای انسانی جدا می سازد.
ولی مسلم است که در اینجا همه مجرمان را نمی گوید، بلکه مجرمانی که راه کفر پیش گرفته اند منظور است، به قرینه ذکر مساله خلود و عذاب جاودان و هم به قرینه مقابله با مؤمنانی که در آیات قبل سخن از آنها بود، و اینکه بعضی از مفسران گفته اند همه مجرمان را شامل می شود بسیار بعید است.
* ولی از آنجا که ممکن است“عذاب دائم”با گذشت زمان تخفیف یابد، و تدریجا از شدت آن کاسته گردد در آیه بعد می افزاید: “هرگز عذاب از آنها ص: 120 تخفیف نخواهد یافت، و هیچگونه راه نجاتی برای آنان نیست، و آنها از همه جا مایوس خواهند بود” (لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ) . و به این ترتیب عذاب آنان هم از نظر زمان دائمی است، و هم از نظر شدت، چرا که“فتور”همانگونه که راغب می گوید به معنی سکون بعد از حدت، و نرمش بعد از شدت، و ضعف بعد از قوت است. “مبلس”از ماده“ابلاس”در اصل به معنی اندوهی است که از شدت ناراحتی به انسان دست می دهد، و از آنجا که چنین اندوهی انسان را به سکوت دعوت می کند ماده“ابلاس”به معنی سکوت و بازماندن از جواب نیز به کار رفته، و از آنجا که در شدائد سخت، انسان از نجات خود مایوس می شود، این ماده در مورد یاس نیز به کار رفته است، و نامگذاری“ابلیس”به این نام به خاطر همین معنی است که مایوس از رحمت خدا است. به هر حال در این دو آیه روی سه نکته تکیه شده: مساله خلود، عدم تخفیف عذاب، و اندوه و یاس مطلق، و چه دردناک است عذابی که با این امور سه گانه آمیخته باشد. * در آیه بعد این نکته را خاطر نشان می سازد که این عذاب دردناک الهی چیزی است که آنها خود برای خویش فراهم ساخته اند می فرماید: “ما به آنها ستمی نکرده ایم ولی آنها خود ستمکار بوده اند” (وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ) .
در حقیقت همانگونه که در آیات پیشین سرچشمه آن همه نعمتهای بی پایان را اعمال مؤمنان پرهیزگار معرفی کرد، در اینجا نیز سرچشمه این عذاب جاودان را اعمال خود آنها می شمرد.
چه ظلم و ستمی از این بالاتر که انسان آیات الهی را تکذیب کند، و تیشه
ص: 121
بر ریشه سعادت خود زند“ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ ” (سوره صف-7) .
آری قرآن سرچشمه اصلی همه سعادتها و شقاوتها را خود انسان و اعمال او می شمرد نه مسائل پنداری که گروهی برای خود درست کرده اند.
* سپس به بیان گوشه دیگری از بیچارگی آنها پرداخته می گوید: “آنها فریاد می کشند که ای مالک دوزخ!آرزو داریم پروردگارت ما را بمیراند تا از این عذاب دردناک آسوده شویم”! (وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ) . با اینکه هر کس از مرگ می گریزد و خواهان ادامه حیات است، اما گاهی چنان مصائب بر انسان فشار می آورد که از خدا تمنای مرگ می کند، و این چیزی است که اگر در دنیا برای بعضی واقع شود در آنجا برای مجرمان جنبه عمومی دارد و همگی تمنای مرگ می کنند. اما چه سود که مالک دوزخ به آنها پاسخ می گوید“شما در اینجا ماندنی هستید”!و نجاتی حتی از طریق مرگ وجود ندارد (قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ) (1) . (1) و عجب اینکه به گفته بعضی از مفسران مالک دوزخ این پاسخ را با نهایت بی اعتنایی بعد از هزار سال!به آنها می گوید، و چه دردناک است این بی اعتنایی (2) . (2) ممکن است گفته شود این چه تقاضایی است که آنها می کنند با اینکه یقین دارند مرگ و میری در کار نیست، ولی باید توجه داشت که اینگونه درخواستها ص: 122 1- 1) “ماکثون”از ماده مکث در اصل به معنی توقف توأم با انتظار است، و شاید این تعبیر از سوی مالک دوزخ یک نوع استهزاء است همانطور که گاه شخص غیر مستحق تقاضای چیزی می کند می گوئیم منتظر باش!. 2- 2) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث، البته بعضی عدد سالهای فاصله را یکصد سال و چهل سال نیز گفته اند، هر چه باشد دلیل بر بی اعتنایی است. از یک انسان بیچاره که از همه جا قطع امید کرده طبیعی است، آری آنها وقتی تمام راههای نجات را به روی خود مسدود می بینند چنین فریادی از دل برمی کشند! اما چرا آنها خودشان مستقیما تقاضای مرگ از خدا نمی کنند، بلکه به مالک دوزخ می گویند از پروردگارت بخواه تا به ما مرگ دهد؟ برای اینکه آنها در آن روز از خدای خود محجوبند، چنان که در آیه 15 مطففین می خوانیم کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ، لذا تقاضای خود را وسیله فرشته عذاب مطرح می کنند، یا به علت اینکه او فرشته است و نزد خداوند مقرب است. * در آیه بعد که در حقیقت علتی است برای خلود آنها در آتش دوزخ می گوید:
“ما حق را برای شما آوردیم، ولی اکثر شما از حق کراهت دارید و در برابر آن تسلیم نیستید” (لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ) .
در اینکه سخن از ناحیه مالک دوزخ است و منظور از“ما”جمعیت فرشتگان است که مالک دوزخ خود در زمره آنها می باشد، یا گفتار خداوند است؟ مفسران دو نظر متفاوت اظهار داشته اند.
البته سوق کلام ایجاب می کند که دنباله گفتار“مالک دوزخ”باشد، ولی محتوای خود آیه تناسب با گفتار خداوند دارد، شاهد دیگر بر این سخن آیه 73 سوره زمر است: وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ:
“خازنان دوزخ به آنها می گویند: آیا فرستادگانی از میان خود شما به سراغ شما نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما بخوانند؟ در اینجا خازنان دوزخ رسولان را آورنده حق می شمرند نه خودشان را.
تعبیر به”حق“معنی گسترده ای دارد که همه حقایق سرنوشت ساز را شامل می شود هر چند در درجه اول مساله توحید و معاد و قرآن قرار دارد.
این تعبیر در حقیقت اشاره به این است که شما تنها با پیامبران الهی مخالف
ص: 123
نبودید اصلا شما مخالف حق بودید، و این مخالفت، عذاب جاویدان را برای شما به ارمغان آورد.
* در آیه بعد گوشه ای از کراهت و بیزاری آنها را از حق و طرفداری آنها را از باطل منعکس ساخته، می فرماید: “بلکه آنها تصمیم محکمی بر توطئه گرفتند ما نیز اراده محکم و تغییرناپذیری در باره آنها داریم” (أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ) (1) آنها توطئه ها چیدند تا نور اسلام را خاموش کنند، و پیامبر ص را به قتل رسانند، و از هر طریقی بتوانند ضربه بر مسلمین وارد کنند. (1) ما نیز اراده کرده ایم آنها را در این جهان و جهان دیگر سخت کیفر دهیم. بعضی از مفسران شان نزول این آیه را مساله توطئه قتل پیامبر ص قبل از هجرت دانسته اند که در آیه وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا … (انفال-30) نیز به آن اشاره شده است (2) . (2) ولی ظاهر این است که این مطلب از قبیل تطبیق است نه شان نزول. * آیه بعد در حقیقت بیان یکی از علل توطئه گریهای آنها است، می فرماید:
“بلکه آنها چنین می پندارند که ما اسرار پنهانی سخنان درگوشی آنها را نمی شنویم”! (أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ) .
ولی چنین نیست، هم ما می شنویم، و هم”رسولان و فرشتگان ما نزد آنان حاضر و ناظرند و پیوسته سر و نجوای آنها را می نویسند“ (بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ) .
“سر”به معنی مطلبی است که انسان در دل پنهان می کند، و یا تنها
ص: 124
1- 1) “ام”در آیه فوق منقطعه، و به معنی”بل“است، و”ابرام“به معنی تابیدن و محکم کردن است.
2- 2) فخر رازی ذیل آیات مورد بحث.
با دوستان رازدارش مطرح می سازد، و”نجوی“به معنی سخنان درگوشی است.
آری خداوند نه تنها سخنان آهسته آنها را که در مجالس مخفی و یا درگوشی می گویند می شنود، بلکه از حدیث نفس و گفتگویی که در دل با خویشتن دارند نیز آگاه است، چرا که پنهان و آشکار برای او تفاوتی ندارد، فرشتگانی که مامور ثبت اعمال و گفتار انسانها هستند نیز پیوسته این سخنان را در نامه اعمالشان ثبت می کنند، هر چند بدون آن نیز حقایق روشن است، تا در دنیا و آخرت کیفر اعمال و گفتار و توطئه های خود را ببینند.
***
ص: 125