[سوره الذاریات (51) : آیات 31 تا 37]
اشاره
قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا اَلْمُرْسَلُونَ (31) قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ (32) لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَهً مِنْ طِینٍ (33) مُسَوَّمَهً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ (34) فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (35) فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ (36) وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَهً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ اَلْعَذٰابَ اَلْأَلِیمَ (37)
ترجمه:
31- (ابراهیم) گفت پس ماموریت شما چیست ای فرستادگان (خدا) ؟ 32-گفتند ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شده ایم.
33-تا بارانی از“سنگ-گل”بر آنها بفرستیم.
34-سنگهایی که از ناحیه پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است! 35-ما تمام مؤمنانی را که در آن شهرها (ی قوم لوط) زندگی می کردند (قبل از نزول بلا) خارج کردیم.
36-و جز یک خانواده با ایمان در تمام آنها نیافتیم! 37-و در آن (شهرهای بلادیده) نشانه ای روشن برای کسانی که از عذاب دردناک می ترسند بجای گذاردیم.
ص: 353
تفسیر:
شهرهای بلادیده قوم لوط آیت و عبرتی است
در تعقیب ماجرای ورود فرشتگان بر ابراهیم و بشارت دادن به او در باره تولد اسحاق بحث از گفتگویی است که میان“ابراهیم”و“فرشتگان”در باره قوم“لوط”درگرفت.
توضیح اینکه: ابراهیم پس از تبعید به شام به دعوت مردم به سوی خداوند و مبارزه با هر گونه شرک و بت پرستی ادامه می داد، حضرت“لوط” که از پیامبران بزرگ بود در عصر او می زیست و احتمالا از سوی او ماموریت یافت که برای تبلیغ و هدایت گمراهان به یکی از مناطق شام (یعنی شهرهای سدوم) سفر کند، او در میان قوم گنهکاری آمد که آلوده به شرک و گناهان بسیاری بودند، و از همه زشت تر گناه همجنس بازی و لواط بود سرانجام گروهی از فرشتگان مامور هلاک این قوم شدند اما قبلا نزد ابراهیم آمدند.
ابراهیم از وضع میهمان فهمید اینها به دنبال کار مهمی می روند، و تنها برای بشارت تولد فرزند نزد او نیامده اند، چرا که برای چنین بشارتی یک نفر کافی بود، و یا به خاطر عجله ای که در حرکت داشتند احساس کرد ماموریت مهمی دارند.
لذا در نخستین آیه مورد بحث می گوید: “ابراهیم گفت: پس ماموریت و کار مهم شما چیست ای فرستادگان خدا”؟! (قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ) (1) .
(1)
* فرشتگان پرده از روی ماموریت خود برداشته، و به ابراهیم“گفتند: ص: 354 1- 1) باید توجه داشت که”خطب“به هر گونه کاری نمی گویند، بلکه به معنی کارهای مهم است، در حالی که شغل، امر، فعل، و امثال اینها مفهوم عامی دارند. ما به سوی قوم مجرم و تبهکاری فرستاده شده ایم” (قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ) . قومی که علاوه بر فساد عقیده گرفتار انواع آلودگیها و گناهان مختلف زشت و ننگینی است (1) . (1) * سپس افزودند: “ما ماموریت داریم بارانی از”سنگ-گل“بر آنها بفرستیم” و آنها را بدینوسیله در هم بکوبیم و هلاک کنیم (لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَهً مِنْ طِینٍ) .
تعبیر به“ حِجٰارَهً مِنْ طِینٍ ” (سنگی از گل) همان چیزی است که در آیه 82 سوره هود بجای آن“سجیل”آمده است، و“سجیل”در اصل یک واژه فارسی است که از“سنگ”و“گل”گرفته شده و در لسان عرب به صورت “سجیل”درآمده، بنا بر این چیزی است که نه مانند سنگ سخت است و نه مانند گل سست، و در مجموع شاید اشاره به این معنی است که برای نابود کردن این قوم مجرم حتی نیازی به نازل کردن صخره های عظیم از آسمان نبود، بلکه بارانی از ریگهای کوچک و نه چندان محکم و مانند دانه های باران بر آنها فرو بارید.
* سپس افزودند: “این سنگها از ناحیه پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است” (مُسَوَّمَهً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ) . ص: 355 1- 1) قابل توجه اینکه در سوره هود به هنگام ذکر این ماجرا می گوید: إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ “ما به سوی قوم لوط فرستاده شده ایم”این تفاوت تعبیرات که در میان آیات مورد بحث و آیات سوره هود است به خاطر این می باشد که هر کدام به بخشی از ماجرا اشاره می کند و به تعبیر دیگر تمام این مسائل واقع شده منتهی بعضی در ضمن آیات مورد بحث آمده، و بعضی دیگر در سوره های دیگر. “مسومه”به چیزی می گویند که دارای علامت و نشانه ای است، و در اینکه چگونه آنها نشاندار بودند؟ در میان مفسران گفتگو است، بعضی گفته اند: آنها شکل مخصوص داشته که نشان می داده سنگ معمولی نیست، بلکه وسیله عذاب است. و جمعی گفته اند: هر کدام علامتی داشته و برای فرد معین و نقطه خاصی نشانه گیری شده بود، تا مردم بدانند که مجازاتهای خداوند آن چنان حساب شده است که حتی معلوم است کدام فرد مجرم با کدام سنگ باید نابود شود! تعبیر به“مسرفین”اشاره به کثرت گناه آنها است، به گونه ای که از حد گذرانده و پرده های حیا و شرم را دریده بودند، اگر کسی در حالات قوم لوط و انواع گناهان آنها دقت کند می بیند که این تعبیر در مورد آنها بسیار پر معنی است (1) . (1) هر انسانی ممکن است گهگاه آلوده به گناهی شود اما اگر به زودی بیدار گردد و جبران و اصلاح کند زیاد مشکل نیست، مشکل زمانی پیش می آید که سر به اسراف بگذارد. این تعبیر در عین حال مطلب دیگری را نیز بازگو می کند که نه تنها این سنگهای آسمانی برای قوم لوط نشانه گیری شده بود، بلکه در انتظار همه گنهکاران مسرف است. * قرآن در اینجا دنباله ماجرای این رسولان پروردگار را که نزد حضرت لوط آمدند و به عنوان میهمانانی بر او وارد شدند، و قوم بیشرم به گمان اینکه آنها جوانانی زیبا روی از جنس بشرند به سراغ آنها آمدند، اما به زودی به اشتباه
ص: 356
1- 1) به جلد 9 صفحه 197 مراجعه شود (ذیل آیه 81 سوره هود) .
خود پی بردند، و چشمان همه آنها نابینا شد، رها کرده و دنباله سخن را از سوی خداوند بازگو می کند (1) .
(1)
می فرماید: “ما تمام مؤمنانی را که در شهرهای قوم لوط زندگی می کردند قبل از نزول بلا خارج کردیم” (فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ) .
* ولی در تمام این مناطق جز یک خانواده با ایمان نیافتیم“! (فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ) . آری ما هرگز خشک و تر را با هم نمی سوزانیم و عدالت ما اجازه نمی دهد مؤمن را گرفتار سرنوشت کافر کنیم، حتی اگر در میان میلیونها نفر بی ایمان و مجرم، یک فرد با ایمان و پاک باشد نجاتش می دهیم. این همان مطلبی است که در سوره حجر آیه 59 و 60 به این صورت آمده: ” إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ: “مگر خاندان لوط که همگی آنها را نجات خواهیم داد، بجز همسرش که مقدر داشتیم در شهر بماند و هلاک شود”! و در سوره هود آیه 81 می خوانیم: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ: “شب هنگام با خانواده ات ص: 357 1- 1) این نکته قابل توجه است که در آیات سوره هود این ماجرا نقل شده، اما تعبیرات به خوبی نشان می دهد که ملاقات این رسولان با ابراهیم، قبل از مجازات قوم لوط بوده، در حالی که در آیات مورد بحث تعبیراتی است که نشان می دهد این ملاقات بعدا صورت گرفته است، راه حل این مساله چنین است که: تا آیه” مُسَوَّمَهً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ “ گفته فرشتگان است، و اما سه آیه بعد از آن که در بالا ذکر شد کلام خدا است و مخاطب آن پیامبر اسلام (ص) و مسلمانان می باشند، و به عنوان واقعه ای که در گذشته صورت گرفته سخن می گوید: (دقت کنید) . از این شهر حرکت کن، و هیچکس از شما پشت سرش را نگاه نکند، مگر همسرت که او هم به همان بلائی که آنها گرفتار می شوند گرفتار خواهد شد”!. و در سوره عنکبوت آیه 32 همین جریان به این صورت بازگو شده است: قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ: “ابراهیم گفت: در این شهر و آبادی که شما فرشتگان تصمیم نابودی آن را دارید لوط زندگی می کند، گفتند ما به کسانی که در آن هستند آگاهتریم او و خانواده اش را نجات می بخشیم، مگر همسرش که در میان مردم شهر می ماند”. و باز همین موضوع در سوره اعراف آیه 83 چنین منعکس شده است: فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ: “ما او و خاندانش را نجات بخشیدیم جز همسرش که همراه بازماندگان در شهر بود (و به سرنوشت آنها گرفتار شد) ” همانگونه که ملاحظه می کنید این بخش از ماجرای قوم لوط در این پنج سوره از قرآن با عبارات مختلف بیان شده که همه آنها یک حقیقت را بازگو می کند، ولی از آنجا که ممکن است به یک حادثه از زوایای مختلف نگاه کرد و در هر نگاه بعدی از آن را مشاهده نمود، در قرآن مجید نیز حوادث تاریخی غالبا به همین صورت مطرح و تکرار شده است که تعبیرات مختلف آیات فوق گواه این معنی است، بعلاوه چون قرآن کتاب تربیت و انسانسازی است، و در مقام تربیت گاه لازم می شود که روی یک مساله مهم بارها تکیه شود، تا تاثیر عمیق در ذهن خواننده بگذارد، منتها این تکرار باید با تعبیرات جالب و دلنشین و گوناگون صورت گیرد تا ملال خاطری حاصل نشود و فصیح و بلیغ باشد. (برای توضیح بیشتر روی ماجرای میهمانان ابراهیم ع و گفتگوهای او با این میهمانان، و سپس سرنوشت دردناک و عبرت انگیز قوم لوط، به تفسیر نمونه ص: 358 جلد 6 صفحه 243 به بعد، و جلد 9 صفحه 167، و جلد 11 صفحه 98، و جلد 16 صفحه 260 ذیل آیات سوره“اعراف”و“هود”و“حجر”و سوره“عنکبوت” مراجعه فرمائید) . به هر حال خداوند شهرهای این قوم آلوده را با زمین لرزه ای سخت و ویرانگر زیر و رو کرد سپس بارانی از سنگهای آسمانی بر آنها فرو بارید و اثری از آنها نماند، حتی جسدهای پلیدشان زیر آوارها و سنگهای آسمانی مدفون گشت، تا عبرتی باشد برای آیندگان و برای همه افراد بی ایمان و مجرمان آلوده. * و لذا در آخرین آیه مورد بحث می افزاید: “در آن سرزمین نشانه ای روشن برای کسانی که از عذاب دردناک می ترسند بجای گذاشتیم” (وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَهً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ) .
این تعبیر به خوبی نشان می دهد که از این آیات و نشانه های خدا تنها کسانی پند می گیرند که آمادگی پذیرش در وجودشان باشد، و احساس مسئولیت کنند.
* نکته: محل شهرهای لوط کجا است؟ مسلم است که ابراهیم بعد از مهاجرت از عراق و سرزمین بابل، به سوی شامات آمد، می گویند لوط نیز با او زندگی می کرد، اما بعد از مدتی (برای دعوت به توحید و مبارزه با فساد) به شهر“سدوم”رفت. “سدوم”نام یکی از شهرها و آبادیهای قوم لوط است که در شامات ص: 359 (در کشور اردن) در نزدیکی بحر المیت واقع شده بود، سرزمین آباد و پر درخت و گیاهی بود، اما بعد از نزول عذاب الهی بر این قوم زشتکار و ننگین شهرهای آنها در هم کوبیده و زیر و رو شد، چنان که آنها را“مدائن مؤتفکات” می گویند (شهرهای زیر و رو شده) . بعضی معتقدند که ویرانه های این شهرها در زیر آب فرو رفته و مدعی هستند که در گوشه ای از دریاچه بحر المیت ستونها و آثار دیگری که دلالت بر خرابه های این شهر می کند دیده اند. و اینکه در بعضی از تفاسیر اسلامی می بینیم که منظور از جمله“ وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَهً “همان آبهای گندیده ای است که جای این شهرها را فرا گرفته ممکن است اشاره به همین معنی باشد که بعد از زلزله های شدید، و شکافته شدن زمین راهی از بحر المیت به این سرزمین بلادیده گشوده شد، و همه این شهرها به زیر آب فرو رفت! در حالی که بعضی دیگر معتقدند شهرهای لوط به زیر آب فرو نرفته، و هم اکنون در نزدیکی بحر المیت منطقه ای است که زیر سنگهای سیاهی پوشیده شده که احتمالا محل شهرهای لوط است. و نیز گفته اند که مرکز ابراهیم در شهر”حبرون”در فاصله نه چندان دور از“سدوم”قرار داشت، و موقعی که بر اثر زلزله یا صاعقه شهرهای آنها آتش گرفت ابراهیم در نزدیکی حبرون ایستاده بود و دود شهر را که متصاعد بود با چشم خود می دید (1) . (1) از مجموع این گفتار حدود تقریبی این شهرها روشن می شود هر چند جزئیات آن هنوز در پرده ای از ابهام باقی مانده. *
ص: 360
1- 1) اقتباس از کتاب“قاموس مقدس”“دائره المعارف دهخدا”و“المنجد” بخش اعلام.