[سوره الذاریات (51) : آیات 1 تا 6]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;وَ اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً (1) فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً (2) فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً (3) فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً (4) إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ (5) وَ إِنَّ اَلدِّینَ لَوٰاقِعٌ (6)
ترجمه:
بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-سوگند به بادهایی که ابرها را به حرکت در می آورند (و گرد و غبار و بذرهای گیاهان را) .
2-و سپس سوگند به ابرهایی که بار سنگینی (از باران) با خود حمل می کنند.
3-و سپس سوگند به کشتیهایی که به آسانی به حرکت در می آیند.
4-و سوگند به فرشتگانی که کارها را تقسیم می کنند.
5- (آری سوگند به همه اینها) که آنچه به شما وعده داده شده است قطعا راست است.
6-و بدون شک جزای اعمال واقع شدنی است.
ص: 305
تفسیر:
سوگند به طوفانها و ابرهای باران زا!
بعد از سوره“و الصافات”این دومین سوره ای است که با سوگندهای مکرر آغاز می شود، سوگندهایی پر معنی و تفکر آفرین، سوگندهایی بیدار- کننده و آگاهی بخش.
بسیاری دیگر از سوره های قرآن که به خواست خدا در بحثهای آینده با آن رو به رو می شویم چنین است، و جالب اینکه این سوگندها غالبا مقدمه ای است برای بیان مساله معاد، جز در موارد معدودی که با مساله توحید و غیر آن مربوط می شود، و نیز جالب اینکه محتوای این سوگندها ربط خاصی با محتوای رستاخیز دارد، و با ظرافت و زیبایی مخصوصی این بحث مهم را از جوانب گوناگون تعقیب می کند.
حقیقت این است که سوگندهای قرآن که تعداد آن زیاد است یکی از چهره های اعجاز این کتاب آسمانی و از زیباترین و درخشنده ترین فرازهای آن است که شرح هر کدام در جای خود خواهد آمد.
در آغاز این سوره خداوند به پنج موضوع مختلف سوگند یاد کرده است که چهار مورد آن پشت سر هم و یک قسمت به صورت جداگانه آمده است.
نخست می فرماید: “سوگند به بادهایی که ابرها را در آسمان به حرکت در می آورند و گرد و غبارها و بذر گیاهان و نطفه های گلها را در روی زمین به هر سو می پراکند” (وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً) (1) .
(1)
* ص: 306 1- 1) “ذاریات”جمع“ذاریه”به معنی بادهایی است که اشیاء را به پرواز در می آورد. سپس می افزاید: “سوگند به ابرهایی که بار سنگینی از باران با خود حمل می کنند” (فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً) (1) . (1) * “و سوگند به کشتیهایی که بر رودخانه های عظیم و صفحه دریاها به آسانی به حرکت در می آیند” (فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً) (2) .
(2)
* “و سوگند به فرشتگانی که کارها را تقسیم می کنند” (فالمقسمات امرا) . در حدیثی که بسیاری از مفسران در ذیل همین آیه آورده اند می خوانیم: “ابن الکوا” (3) روزی از علی ع در حالی که بر منبر خطبه می خواند سؤال کرد منظور از“ اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً “چیست؟ فرمود: بادها است. (3) عرض کرد: ” فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً “فرمود: ابرها است. عرض کرد: ” فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً “فرمود: کشتیها است. عرض کرد: ” فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً “فرمود: منظور فرشتگان است”. با این حال تفسیرهای دیگری است که با این تفسیر قابل جمع است. از جمله اینکه منظور از”جاریات یسرا“نهرهایی است که به وسیله بارانها به ص: 307 1- 1) “وقر” (بر وزن فکر) به معنی بار سنگین است، و نیز به معنی سنگینی گوش آمده است، “وقار”نیز به معنی سنگینی حرکات و آرامش و حلم است. 2- 2) “جاریات”جمع”جاریه“به معنی کشتی است، و به معنی نهرهای آب جاری نیز آمده است، (فِیهٰا عَیْنٌ جٰارِیَهٌ. غاشیه-12) و همچنین به معنی خورشید به خاطر حرکتش در آسمان، و نیز به دختر نوجوان نیز”جاریه“گفته می شود، چرا که نشاط جوانی در تمام وجودش جریان دارد. 3- 3) نام او”عبد اللّٰه“بود، و در زمان امیر مؤمنان علی (ع) می زیست و از منافقان و دشمنان سرسخت حضرت بود، خود را در صف یارانش قرار می داد و کارشکنی می کرد. جریان می افتد، و منظور از” فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً “ارزاقی است که بواسطه فرشتگان از طریق کشاورزی تقسیم می شود. به این ترتیب سخن از بادها، سپس ابرها، و بعد از آن نهرها، و سرانجام روئیدن گیاهان است که تناسب نزدیکی با مساله معاد که بعد از آن آمده دارد، زیرا می دانیم که یکی از دلائل امکان معاد مساله زنده کردن زمینهای مرده به وسیله نزول باران است که بارها در قرآن به عبارات مختلف ذکر شده است. این احتمال نیز داده شده که این چهار وصف همگی اوصاف بادها باشد، بادهایی که ابرها را تولید می کند، و بادهایی که آنها را بر دوش خود حمل می نماید، و بادهایی که آنها را به هر سو می راند، و بادهایی که دانه های باران را به هر طرف می پاشد (1) . (1) با توجه به اینکه تعبیرات این آیات جامع و کلی است می تواند همه این معانی را در خود جای دهد ولی عمده همان تفسیر اول است. در اینجا این سؤال پیش می آید که اگر منظور فرشتگان است، فرشتگان چه اموری را تقسیم می کنند؟ در پاسخ می گوئیم: این تقسیم کار ممکن است مربوط به کل تدبیر این عالم باشد که گروه هایی از فرشتگان الهی به فرمان او تدبیر امور آن را بر عهده دارند، و نیز ممکن است مربوط به تقسیم ارزاق، و یا تقسیم قطرات باران بر مناطق روی زمین باشد (2) . (2) *
ص: 308
1- 1) “تفسیر فخر رازی”جلد 28 صفحه 195.
2- 2) توجه به این نکته نیز لازم است که”واو“در” وَ الذّٰارِیٰاتِ “واو قسم است، و فا در آیات بعد فاء عاطفه می باشد که اینجا مفهوم قسم دارد، ولی در عین حال یک نوع ارتباط و پیوند را در میان این چهار سوگند بیان می کند.
بعد از ذکر این چهار سوگند که همه بیانگر اهمیت مطلبی است که بعد از آن می آید می فرماید: “آنچه به شما وعده داده شده است قطعا راست است” (إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ) (1) .
(1)
* و بار دیگر به عنوان تاکید می افزاید”و بدون شک جزای اعمال واقع شدنی است“ (وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ) . “دین”در اینجا به معنی جزاء است، همانطور که در” مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ “آمده، و اصولا یکی از نامهای قیامت”یوم الدین“ (روز جزا است) و از آن روشن می شود که منظور از وعده های واقع شدنی در اینجا وعده های مربوط به قیامت و حساب و پاداش و کیفر و بهشت و دوزخ و سایر امور مربوط به معاد است، بنا بر این جمله اول تمام وعده های قیامت را شامل می شود، و جمله دوم تاکیدی است بر مساله جزا. در چند آیه بعد نیز سخن از”یوم الدین“به میان آمده، و همانگونه که قبلا نیز اشاره کردیم سوگندهایی که در آغاز این سوره آمده پیوند و تناسب روشنی با نتیجه این قسمها دارد، چرا که حرکت ابرها و نزول بارانها و در نتیجه زنده شدن زمینهای مرده، خود صحنه ای از قیامت و معاد را در این دنیا نشان می دهد. بعضی از مفسران”ما توعدون“را در اینجا به مفهوم وسیعتری تفسیر کرده اند که تمام وعده های الهی مربوط به قیامت و دنیا و تقسیم ارزاق و مجازات مجرمان در این جهان و جهان دیگر، و پیروزی مؤمنان صالح را شامل می شود، آیه 22 همین سوره که می گوید: ” وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ “ ص: 309 1- 1) باید توجه داشت که”ما“در”انما“موصوله و اسم”ان“می باشد و”صادق“ خبر آن است. نیز ممکن است تاییدی بر این معنی باشد، و چون لفظ آیه مطلق است این عمومیت بعید نیست. به هر حال، وعده های الهی همه صادق است، چرا که”خلف وعده“یا ناشی از”جهل“است، یا”عجز“جهلی که باعث تغییر فکر وعده دهنده می شود، و عجزی که او را از وفای به وعده باز می دارد، اما خداوند”عالم“و”قادر“ وعده هایش تخلف ناپذیر است. *
ص: 310