[سوره الذاریات (51) : آیات 15 تا 19]
اشاره
إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (15) آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ (16) کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اَللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ (17) وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ (18) وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ اَلْمَحْرُومِ (19)
ترجمه:
15-پرهیزگاران در باغهای بهشت و در میان چشمه ها قرار دارند.
16-و آنچه پروردگارشان به آنها مرحمت کرده دریافت می دارند زیرا آنها پیش از آن (در سرای دنیا) از نیکوکاران بودند.
17-آنها کمی از شبها را می خوابیدند.
18-و در سحرگاهان استغفار می کردند.
19-و در اموال آنها حقی برای سائل و محروم بود.
تفسیر:
پاداش سحرخیزان نیکوکار
در تعقیب آیات گذشته که سخن از دروغگویان جاهل و منکران قیامت و رستاخیز و عذاب آنها در میان بود، در آیات مورد بحث از مؤمنان پرهیزگار
ص: 319
و اوصاف و پاداش آنها سخن می گوید، تا در مقایسه با یکدیگر-آن چنان که روش قرآن است-حقائق روشنتر شود.
می فرماید: “پرهیزگاران در باغهای بهشت و در میان چشمه ها قرار دارند” (إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ) .
درست است که باغ طبیعتا دارای نهرهای آب است، اما لطفش در این است که چشمه ها از درون خود باغ بجوشد، و درختان را دائما مشروب کند، این امتیازی است که باغهای بهشت دارد، نه یک نوع چشمه که انواع مختلفی از چشمه ها در آن موجود است (1) .
(1)
* سپس به نعمتهای دیگر بهشتی اشاره کرده و به صورت سربسته می گوید: “آنچه را که پروردگارشان به آنها مرحمت کرده دریافت می دارند” (آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ) . یعنی آنها با نهایت میل و اشتیاق و کمال رضا و رغبت و خشنودی این مواهب الهی را پذیرا می شوند. و در دنبال آیه می افزاید این پاداشهای عظیم بی جهت نیست، “آنها پیش از آن در سرای دنیا از نیکوکاران بودند” (إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ) (2) . (2) ص: 320 1- 1) کلمه“فی”در مورد“جنات”مفهومش روشن است، زیرا پرهیزکاران در درون بهشتند، ولی در مورد“عیون” (چشمه ها) به این معنی نیست که در درون خود چشمه می باشند، بلکه در لابلای چشمه سارها قرار دارند. 2- 2) منظور از“ قَبْلَ ذٰلِکَ “چنان که گفتیم قبل از قیامت و ورود در بهشت است، یعنی در عالم دنیا ولی بعضی آن را به معنی قبل از ورود شرع گرفته اند، اشاره به اینکه آنها به”مستقلات عقلیه”حتی قبل از نزول وحی عمل می کردند ولی این معنی بعید به نظر می رسد. احسان و نیکوکاری که در اینجا آمده معنی وسیعتری دارد که هم اطاعت خدا را شامل می شود و هم انواع نیکیها به خلق خدا. * آیات بعد به توضیح چگونگی نیکوکار بودن آنها پرداخته، سه وصف را از میان اوصاف آنها بیان می کند.
نخست اینکه: “آنها کمی از شبها را می خوابیدند” (کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ) .
“یهجعون”از ماده“هجوع”به معنی خواب شبانه است.
بعضی گفته اند منظور این است که آنها اکثر شب را بیدار بودند و کمی از شب را می خوابیدند، و به اصطلاح همواره شب زنده دار بودند.
ولی از آنجا که این حکم به صورت یک دستور عمومی برای پرهیزگاران و محسنین بعید به نظر می رسد این تفسیر مناسب نیست، بلکه منظور این است که آنها کمتر اتفاق می افتاد تمام شب را بخوابند، و به تعبیر دیگر“لیل” (شب) به صورت جنس و عموم در نظر گرفته شده.
بنا بر این همه شب بخشی را بیدار بودند و به عبادت و نماز شب می پرداختند و شبهایی را که تماما در خواب باشند و عبادت شبانه از آنها به کلی فوت شود کم بوده است.
این تفسیر در حدیثی از امام صادق ع نیز نقل شده است (1) .
(1)
برای این آیه تفسیرهای دیگری ذکر کرده اند که چون بعید بود از بیان
ص: 321
1- 1) مرحوم“طبری”در“مجمع البیان”به این حدیث اشاره کرده است (جلد 9 صفحه 155) در تفسیر صافی نیز این حدیث از کافی به این صورت نقل شده: کانوا اقل اللیالی یفوتهم لا یقومون فیها (تفسیر صافی ذیل آیه مورد بحث) .
آن خودداری شد (1) .
(1)
* دومین وصف آنها را چنین بیان می کند: “آنها پیوسته در سحرگاهان استغفار می کردند” (وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ) . در آخر شب که چشم غافلان در خواب است، و محیط از هر نظر آرام، قال و غوغای زندگی مادی فرو نشسته، و عواملی که فکر انسان را به خود مشغول دارد خاموش است برمی خیزند، و به درگاه خدا می روند، در پیشگاه معبود به راز و نیاز می پردازند، نماز می خوانند، و مخصوصا از گناهان خود استغفار می کنند. بسیاری معتقدند که منظور از استغفار در اینجا همان“نماز شب”است، از این جهت که“قنوت نماز وتر”مشتمل بر استغفار است. “اسحار”جمع“سحر” (بر وزن بشر) در اصل به معنی“پوشیده و پنهان بودن”است، و چون در ساعات آخر شب پوشیدگی خاصی بر همه چیز حاکم است“سحر”نامیده شده. واژه“سحر” (بر وزن شعر) نیز به چیزی گفته می شود که چهره حقائق را می پوشاند و یا اسرار آن از دیگران پوشیده است. در روایتی در تفسیر“در المنثور”آمده است که پیغمبر گرامی اسلام ص فرمود: ان آخر اللیل فی التهجد احب الی من اوله، لان اللّٰه یقول و بالاسحار هم ص: 322 1- 1) “ما”در“ما یهجعون”ممکن است زائده و برای تاکید باشد، یا موصوله و یا مصدریه (چنان که در تفسیر فخر رازی و المیزان آمده است) هر چند بعضی تنها زائده و مصدریه را گفته اند (چنان که در تفسیر قرطبی و روح البیان آمده است) اما اینکه بعضی احتمال داده اند“نافیه”باشد بسیار بعید به نظر می رسد. یستغفرون: “آخر شب برای تهجد (نماز شب) نزد من محبوبتر است از آغاز آن، زیرا خداوند می فرماید: پرهیزگاران در سحرگاهان استغفار می کنند” (1) . (1) و در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم: کانوا یستغفرون اللّٰه فی الوتر سبعین مره فی السحر: “نیکوکاران بهشتی در نماز وتر به هنگام سحر هفتاد مرتبه از خدا طلب آمرزش می کردند” (2) . (2) * سپس به سومین وصف پرهیزگاران بهشتی اشاره کرده، می افزاید: “در اموال آنها حقی برای سائل و محروم بود (وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ) .
تعبیر به”حق“در اینجا یا به خاطر این است که خداوند بر آنها لازم شمرده است (مانند زکات و خمس و سائر حقوق واجب شرعی) و یا آنها خود بر خویشتن الزام کرده اند و تعهد نموده اند، و در اینصورت غیر حقوق واجب را نیز شامل می گردد.
بعضی معتقدند این آیه تنها ناظر به قسم دوم است، و حقوق واجب را شامل نمی شود، زیرا حقوق واجب در اموال همه مردم است، اعم از پرهیزگاران و غیر آنها، و حتی کفار، بنا بر این وقتی می گوید: در اموال آنها چنین حقی است یعنی علاوه بر واجبات آنها بر خود لازم می دانند که در راه خدا از اموال خویش به سائلان و محرومان انفاق کنند، ولی می توان گفت که فرق نیکوکاران با دیگران آن است که آنها این حقوق را ادا می کنند در حالی که دیگران مقید به آن نیستند.
این تفسیر نیز گفته شده که تعبیر به”سائل“در مورد حقوق واجب است، چرا که حق سؤال و مطالبه دارد، و تعبیر به”محروم“در حقوق مستحبّ
ص: 323
1- 1) در المنثور جلد 6 صفحه 113.
2- 2) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث.
است که حق مطالبه در آن نیست.
“فاضل مقداد”در”کنز العرفان“تصریح می کند که منظور از”حق معلوم“حقی است که خود آنها در اموالشان قرار می دهند، و خویشتن را موظف به آن می دانند (1) .
(1)
نظیر این معنی در سوره معارج آیه 24 و 25 آمده است می فرماید: وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ.
و با توجه به اینکه حکم وجوب زکات در مدینه نازل شد، و آیات این سوره همگی مکی است نظر اخیر تایید می شود.
در روایاتی که از منابع اهل بیت ع رسیده نیز تاکید شده که منظور از”حق معلوم“چیزی غیر از زکات واجب است.
در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:
لکن اللّٰه عز و جل فرض فی اموال الاغنیاء حقوقا غیر الزکاه، فقال عز و جل: وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ، فالحق المعلوم غیر الزکاه، و هو شیء یفرضه الرجل علی نفسه فی ماله… ان شاء فی کل یوم و ان شاء فی کل جمعه و ان شاء فی کل شهر. .. : “ولی خداوند متعال در اموال ثروتمندان حقوقی غیر از زکات قرار داده، از جمله اینکه فرموده است: در اموال آنها حق معلومی برای سائل و محروم است، بنا بر این”حق معلوم”غیر از زکات است، و آن چیزی است که انسان شخصا بر خود لازم می کند که از مالش بپردازد… برای هر روز، و یا اگر بخواهد در هر جمعه و یا در هر ماه… “ (2) .
(2)
در این زمینه احادیث متعدد دیگری با تعبیرات مختلف از امام علی بن
ص: 324
1- 1) “کنز العرفان”جلد 1 صفحه 226.
2- 2) “وسائل الشیعه”جلد 6 صفحه 27 (ابواب ما تجب فیه الزکات باب 7 حدیث 2) .
الحسین ع و امام باقر ع و امام صادق ع نقل شده است (1) .
(1)
و به این ترتیب تفسیر آیه روشن است.
در اینکه میان”سائل“و”محروم“چه تفاوتی است؟ جمعی گفته اند:
“سائل”کسی است که از مردم تقاضای کمک می کند، ولی”محروم“شخص آبرومندی است که برای معیشت خود نهایت تلاش و کوشش را به خرج می دهد اما دستش به جایی نمی رسد و کسب و کار و زندگیش بهم پیچیده است و با این حال خویشتن داری کرده، از کسی تقاضای کمک نمی کند.
این همان کسی است که از او تعبیر به”محارف“می شود، زیرا در تفسیر محارف در کتب لغت و روایات اسلامی آمده است”او کسی است که هر قدر تلاش می کند درآمدی به دست نمی آورد گویی راههای زندگی به روی او بسته شده است“.
به هر حال این تعبیر اشاره به این نکته است که هرگز منتظر ننشینید نیازمندان نزد شما آیند و تقاضای کمک کنند، بر شما است که جستجو کنید و افراد آبرومند محروم را که به گفته قرآن (بقره-273) یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ: “افراد بیخبر آنها را از شدت خویشتن داری غنی می پندارند” پیدا کنید، و به آنها کمک نموده، گره مشکلاتشان را بگشائید و آبرویشان را حفظ نمائید، و این دستور مهمی است که برای حفظ حیثیت مسلمانان محروم بسیار مهم است.
البته این افراد را (به گفته قرآن در همان آیه بقره) می توان از چهره هایشان شناخت تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ.
آری گرچه خاموشند ولی در عمق چهره آنها نشانه های رنجهای جانکاه
ص: 325
1- 1) همان مدرک.
درونی برای افراد آگاه آشکار است، و”رنگ رخساره آنها از سر درونشان خبر می دهد“.
* نکته ها: اشاره 1-توجه به”خدا“و”خلق خدا“ آنچه از اوصاف برای”متقین“و”محسنین“در این آیات آمده در حقیقت در دو بخش خلاصه می شود توجه به خالق آنهم در ساعاتی که از هر نظر آمادگی برای راز و نیاز با او و حضور قلب فراهم است، و عوامل اشتغال فکر و انصراف ذهن به حد اقل می رسد، یعنی در اواخر شب. و دیگر توجه به نیازهای نیازمندان اعم از آنها که نیاز خود را ظاهر می کنند یا مکتوم می دارند. این همان مطلبی است که در آیات قرآن کرارا به آن توصیه شده است، و آیاتی که”صلاه“و”زکات“را پشت سر هم می شمرد و روی هر دو تکیه می کند اشاره به همین مساله است، چرا که”صلاه“بارزترین مظهر پیوند با خالق است و”زکات“روشنترین راه پیوند با خلق خدا. *
2-شب خیز که عاشقان به شب راز کنند!
با اینکه نماز شب از نمازهای نافله و مستحبّ است، ولی کرارا در قرآن مجید به آن اشاره شده، و این نشانه اهمیت فوق العاده آن می باشد، تا آنجا که قرآن آن را وسیله وصول به”مقام محمود“ (سوره اسراء-79) و”مایه روشنی چشم“ (چنان که در آیه 17 سوره الم سجده آمده) شمرده است.
در روایات اسلامی نیز فوق العاده روی این راز و نیاز شبانه و بیداری در
ص: 326
سحرگاهان تکیه شده است:
در یک جا پیامبر ص آن را کفاره گناهان می شمرد و می فرماید:
یا علی ثلاث کفارات، منها التهجد باللیل و الناس نیام: “سه چیز است که کفاره گناهان است یکی از آنها تهجد در شب است در حالی که مردم در خوابند” (1) .
(1)
در حدیث دیگری از رسول خدا ص آمده است:
اشراف امتی حمله القرآن و اصحاب اللیل “شریفان امت من حاملان قرآنند و اصحاب عبادتهای شبانه” (2) .
(2)
و باز در حدیث دیگری در وصایای آن حضرت به علی ع آمده است که چهار مرتبه تکرار فرمود:
علیک بصلاه اللیل: “نماز شب را هرگز ترک مکن” (3) .
(3)
و از امام صادق ع در تفسیر آیه مورد بحث (کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ) چنین نقل شده:
کانوا اقل اللیالی تفوتهم لا یقومون فیها: “کمتر شبی بر آنها می گذشت که بیدار نشوند و عبادت نکنند” (4) .
(4)
باز در حدیث دیگری آمده که پیامبر ص فرمود:
الرکعتان فی جوف اللیل احب الی من الدنیا و ما فیها: “دو رکعت نماز در دل شب از دنیا و آنچه در آن است نزد من محبوبتر است”! (5) .
(5)
و نیز در حدیثی می خوانیم که امام صادق ع به”سلیمان دیلمی“ (یکی از یارانش) فرمود:
لا تدع قیام اللیل فان المغبون من حرم قیام اللیل: “قیام شب را برای عبادت فراموش مکن، مغبون است کسی که از قیام شبانه محروم
ص: 327
1- 1) “وسائل الشیعه”جلد 5 صفحه 273.
2- 2) “وسائل الشیعه”جلد 5 صفحه 275.
3- 3) “وسائل الشیعه”جلد 5 صفحه 277.
4- 4) “وسائل الشیعه”جلد 5 صفحه 279.
5- 5) “بحار الانوار”جلد 87 صفحه 148.
گردد” (1) .
(1)
البته روایات در این زمینه بسیار است و تعبیرات فوق العاده جالبی در آنها دیده می شود، مخصوصا نماز شب به عنوان یک وسیله مؤثر برای آمرزش گناهان، بیداری فکر و اندیشه، روشنایی دل، و جلب رزق و روزی فراوان و تندرستی معرفی شده است که اگر جمع آوری شود کتاب مستقلی خواهد شد (2) .
(2)
در این زمینه در جلد 12 صفحه 227 (ذیل آیه 79 سوره اسراء) و در جلد 17 صفحه 154 (ذیل آیه 17 سوره الم سجده) بحثهای دیگری آورده ایم.
* 3-حق سائل و محروم قابل توجه اینکه در آیات فوق خواندیم همیشه در اموال نیکوکاران حقی برای سائل و محروم است، این تعبیر به خوبی نشان می دهد که آنها خودشان را در برابر نیازمندان و محرومان مدیون می بینند، و آنان را طلبکار و صاحب حق می شمرند، حقی که به هر حال باید پرداخته شود، و هیچگونه منتی در پرداختن آن نیست، درست مانند طلبهای سائر طلبکاران. و چنان که گفتیم قرائن مختلفی نشان می دهد که این تعبیر مربوط به زکات واجب و امثال آن نیست، بلکه ناظر به انفاقهای مستحبی می باشد که پرهیزگاران آن را دین خود می شمرند (3) . (3) *
ص: 328
1- 1) “بحار الانوار”جلد 87 صفحه 146.
2- 2) برای اطلاع از این روایات به جلد 5”وسائل الشیعه“، و جلد اول”مستدرک الوسائل“و جلد 87”بحار الانوار“مراجعه فرمائید.
3- 3) نزول این آیات در مکه، و ورود این حکم در خصوص نیکوکاران بهشتی، و روایات ائمه اهل بیت (ع) قرائنی است که حکایت از نظر داشتن این آیات به غیر زکات می کند.