[سوره الدخان (44) : آیات 58 تا 59]
اشاره
فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (58) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (59)
ترجمه:
58-ما آن (قرآن) را بر زبان تو آسان ساختیم تا متذکر شوند.
59- (اما اگر پذیرا نشدند) منتظر باش آنها نیز منتظرند (تو منتظر پیروزی الهی و آنها منتظر عذاب و شکست باشند) .
تفسیر:
منتظرش باش که آنها نیز منتظرند!
گفتیم: “سوره دخان”با بیان عظمت و عمق آیات قرآن شروع شده است، و با آیات فوق که آن هم بیانگر تاثیر عمیق آیات قرآن است پایان می گیرد، تا آغاز سوره با انجامش هماهنگ باشد، و آنچه در میان این آغاز و انجام بیان شده نیز تاکیدی است بر مواعظ و اندرزهای قرآن.
می فرماید: “ما این قرآن را بر زبان تو آسان کردیم تا آنها متذکر شوند” (فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ) .
با اینکه محتوایش فوق العاده عمیق و ابعادش بسیار گسترده است،ساده، روان، همه کس فهم، و قابل استفاده برای همه قشرهاست، مثالهایش زیبا، تشبیهاتش طبیعی و رسا، داستانهای واقعی و آموزنده، دلائلش روشن و محکم، بیانش ساده و فشرده و پر محتوا، و در عین حال شیرین و جذاب، تا در اعماق قلوب انسانها نفوذ کند، بیخبران را آگاه، و دلهای آماده را متذکر سازد.
بعضی از مفسران تفسیر دیگری برای این آیه ذکر کرده اند که مطابق آن منظور این است: تو با اینکه درس نخوانده ای به سهولت و راحتی می توانی این
ص: 217
آیات پر محتوا را که بیانگر وحی و اعجاز الهی است قرائت کنی.
ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد، و در واقع این آیه شبیه آیه ای است که در سوره قمر چند بار تکرار شده است: وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ: “ما قرآن را برای تذکر سهل و آسان ساختیم آیا کسی هست که پند گیرد و متذکر شود”؟ .
* ولی از آنجا که با همه این اوصاف باز گروهی در برابر کلام حق تسلیم نمی شوند در آخرین آیه آنها را مورد تهدید قرار داده، می گوید: “اگر با اینهمه آنها پذیرا نشوند تو منتظر باش، آنها نیز منتظرند”! (فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ) . تو منتظر وعده های الهی در زمینه پیروزی بر کفار باش، و آنها منتظر شکست باشند. تو منتظر مجازات دردناک الهی در باره این قوم لجوج و ستمگر باش، آنها نیز در پندار خود انتظار شکست و ناکامی تو را می کشند، تا معلوم شود کدامیک از این دو انتظار صحیح است؟ بنا بر این هرگز نباید از این آیه چنین نتیجه گیری کرد که خداوند به پیامبرش دستور می دهد به کلی دست از تبلیغ آنها بکشد، و تلاشها و کوششهایش را متوقف سازد، و تنها به انتظار قناعت کند، بلکه این یک نوع تهدید است که برای بیدار ساختن افراد لجوج به کار می رود. *
نکته ها:
1-“ارتقب”در اصل از“رقبه” (بر وزن طلبه) به معنی“گردن”گرفته شده است، و از آنجا که افرادی که منتظر چیزی هستند پیوسته گردن می کشند به معنی انتظار و مراقبت از چیزی آمده است.
2-آیات فوق به خوبی نشان می دهد که قرآن مجید تعلق به قشر و گروه
ص: 218
خاصی ندارد، بلکه برای فهم و تذکر و پندگیری عموم است، بنا بر این آنها که قرآن را در پیچ و خم مفاهیم مبهم و مسائل نامفهومی قرار می دهند که درک آن تعلق به قشر خاصی دارد و حتی آن قشر هم چیزی از آن نمی فهمند در حقیقت از روح قرآن غافلند.
قرآن باید در زندگی همه مردم حضور داشته باشد، در شهر و روستا، در خلوت و جمع، در دبستان و دانشگاه، در مسجد و میدان جنگ، و در همه جا، چرا که“خداوند آن را سهل و ساده و روان ساخته تا همگان متذکر شوند”.
و نیز این آیه قلم بطلان بر افکار کسانی که قرآن را در طرز تلاوت و پیچ و خم قواعد تجوید خلاصه کرده، و تنها همتشان ادای الفاظ آن از مخارج و رعایت آداب وقف و وصل است می کشد، و می گوید همه اینها برای تذکر است تذکری که عامل حرکت و سازندگی در عمل بشود، رعایت ظواهر الفاظ در جای خود صحیح ولی هدف نهایی معانی است نه الفاظ.
3-در حدیثی از امام صادق ع آمده است:
لو لا تیسیره لما قدر احد من خلقه ان یتلفظ بحرف من القرآن، و انی لهم ذلک و هو کلام من لم یزل و لا یزال!: “اگر خداوند قرآن را آسان بر زبانها نساخته بود کسی قدرت نداشت تلفظ به حرفی از حروف آن کند، و چگونه می توانستند در حالی که قرآن سخن خداوند ازلی و ابدی است”؟ (و چنین کلامی آن قدر ابهت و عظمت دارد که تلفظ به آن برای بندگان بدون لطف الهی ممکن نیست) (1) .
(1)
***پروردگارا!ما را از کسانی قرار ده که از قرآن این کلام بزرگ و بی نظیرت پند می گیرند، و زندگی خود را در تمام ابعاد با آن هماهنگ می سازند.
خداوندا!از آن امنیت که به پرهیزگاران عنایت می کنی و قلب و جان
ص: 219
1- 1) تفسیر“روح البیان”جلد 8 صفحه 433.
آنها را در برابر طوفان حوادث آرامش می بخشی به ما مرحمت فرما.
بارالها!مواهبت بی شمار، و رحمتت بی حساب، و مجازاتت دردناک است، اعمال ما چیزی نیست که ما را مشمول لطفت و بر کنار از کیفرت سازد، ما را با همان فضلی که به متقین وعده داده ای مشمول عنایاتت قرار ده، و گرنه هرگز به آغوش بهشت جاودانت راه نخواهیم یافت.
پایان سوره دخان سه شنبه 25 رجب المرجب 1405 27\1\1364
ص: 220