[سوره الحج (22) : آیات 1 تا 2]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ. یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَهَ اَلسّٰاعَهِ شَیْءٌ عَظِیمٌ (1) یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَهٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا وَ تَرَی اَلنّٰاسَ سُکٰاریٰ وَ مٰا هُمْ بِسُکٰاریٰ وَ لٰکِنَّ عَذٰابَ اَللّٰهِ شَدِیدٌ (2)
ترجمه:
به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ای مردم از پروردگارتان بترسید که زلزله رستاخیز امر عظیمی است.
2-روزی که آن را می بینید (آن چنان وحشت سر تا پای همه را فرا می گیرد که) مادران شیرده، کودکان شیرخوارشان را فراموش می کنند، و هر بارداری جنین خود را بر زمین می نهد و مردم را مست می بینی، در حالی که مست نیستند، ولی عذاب خدا شدید است!
تفسیر:
زلزله عظیم رستاخیز
این سوره با دو آیه تکان دهنده و هیجان انگیز پیرامون رستاخیز و مقدمات آن شروع می شود، آیاتی که بی اختیار انسان را از این زندگی گذرای مادی بیرون می برد، و به آینده هول انگیزی که در انتظار او است متوجه می سازد.
ص: 6
آینده ای که اگر امروز به فکر آن، و آمادگی بر آن نباشد، به راستی وحشتناک است و اگر باشد دل انگیز و روح افزا است.
نخست عموم مردم را بدون استثناء مخاطب ساخته و می گوید: “ای مردم از پروردگارتان بترسید، و پرهیز کاری پیشه کنید که زلزله رستاخیز، جریان مهم و عظیمی است” (یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَهَ السّٰاعَهِ شَیْءٌ عَظِیمٌ) .
خطاب“ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ “، دلیل روشنی است بر اینکه هیچگونه تفاوت و تبعیضی از نظر نژاد و زبان و اعصار و قرون و مکانها و مناطق جغرافیایی و طوائف و قبائل در آن نیست، و مؤمن و کافر، کوچک و بزرگ، پیر و جوان، مرد و زن امروز و آینده همه در آن شریکند.
جمله” اِتَّقُوا رَبَّکُمْ “عصاره تمام برنامه های سعادتبخش است، چرا که از یک سو”توحید”را بیان می کند (ربکم) و از سوی دیگر“تقوا”را و به این ترتیب برنامه های عقیدتی و عملی در آن جمع است.
و با ذکر جمله“ إِنَّ زَلْزَلَهَ السّٰاعَهِ شَیْءٌ عَظِیمٌ “حقیقتی را که در بسیاری از آیات قرآن آمده است به طور سربسته بازگو می کند، و آن اینکه رستاخیز با یک انقلاب و تحول شدید در سازمان عالم هستی بر پا می گردد: کوه ها از جا کنده می شوند، دریاها به هم می ریزند، زمین و آسمان در هم کوبیده می شوند، و جهانی نو با زندگانی نو آغاز می گردد، مردم در آستانه قیامت در وحشت عظیمی فرو می روند، و سر از پا نمی شناسند.
* آیه بعد نمونه هایی از بازتاب این وحشت عظیم را در چند جمله بیان کرده می گوید: “روزی که زلزله رستاخیز را مشاهده کنید آن چنان وحشت سر تا پای همه را فرا می گیرد که مادران شیرده از کودک شیرخوارشان غافل می شوند” (یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَهٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ) . ص: 7 “و هر بارداری (در آن صحنه باشد) چنین خود را سقط می کند” (وَ تَضَعُ کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا) . سومین بازتاب اینکه”مردم را به صورت مستان می بینی، در حالی که مست نیستند!” (وَ تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ وَ مٰا هُمْ بِسُکٰاریٰ) . “ولی عذاب خدا شدید است”که این چنین هول و وحشت به دلها افکنده و انسانها را از خود بی خود ساخته است (وَ لٰکِنَّ عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ) . *
نکته ها:
اشاره
1-در زلزله های دنیا، و حوادث وحشتناک نیز گاهی این پدیده ها به صورت جزئی پیدا می شود، یعنی مادران کودکان خود را فراموش کرده، و بارداران جنین خود را ساقط می کنند، و بعضی همچون افراد مست از خود بی خود می شوند ولی جنبه عمومی و همگانی ندارد اما زلزله رستاخیز چنانست که از مشاهده آن همه مردم به این حالات گرفتار می شوند.
*2-این آیات ممکن است اشاره به پایان جهان که مقدمه رستاخیز است باشد در این صورت“زنان باردار، یا کودکان شیر خوار”مفهوم اصلی خود را خواهد داشت، ولی این احتمال نیز وجود دارد که اشاره به زلزله روز قیامت باشد (به قرینه جمله لٰکِنَّ عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ) در این صورت ذکر جمله های فوق جنبه مثال پیدا می کند، یعنی آن قدر، صحنه وحشتناک است که اگر زنان بارداری وجود داشته باشند همگی سقط جنین می کنند، و اگر کودکان شیرخواری باشند مادرها آنها را به کلی فراموش خواهند کرد. *
ص: 8
3 می دانیم معمولا در ادبیات عرب از زنی که کودک خود را شیر می دهد تعبیر به“مرضع”می کنند (1) ولی همانگونه که جمعی از مفسران و بعضی از ارباب لغت نوشته اند، گاه این کلمه به صورت مؤنث (مرضعه) آورده می شود تا اشاره ای باشد به همان لحظه شیر دادن، و به تعبیر دیگر مرضع به زنی می گویند که می تواند بچه خود را شیر دهد، اما مرضعه مخصوص زنی است که پستان خود را به دهان کودک شیرخوارش نهاده و در حال شیر دادن است! (2) .
(1)
(2)
بنا بر این تعبیر فوق در آیه نکته خاصی دارد زیرا می گوید: شدت وحشت زلزله رستاخیز آن قدر زیاد است که حتی اگر مادر پستان در دهان کودک شیر خوارش داشته باشد، چنان متوحش می گردد که بی اختیار، پستان از دهانش بیرون کشیده، فراموشش می کند! * 4-جمله“ تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ ” (مردم را به صورت مستان می بینی) اشاره به این است که پیامبر اسلام ص که مخاطب به این جمله می باشد (و احتمالا مؤمنان بسیار قوی الایمان که قدم جای قدمهای او نهاده اند) از این وحشت عظیم در امانند، زیرا می گوید مردم را به این حالت می بینی، یعنی خودت چنین نیستی. * 5-بسیاری از مفسران و روات حدیث در ذیل آیات مورد بحث روایتی از پیامبر گرامی اسلام ص نقل کرده اند که ذکر آن در اینجا به مورد است و آن اینکه: دو آیه آغاز این سوره در یکی از شبهای“غزوه بنی المصطلق” (3) نازل
(3)
ص: 9
1- 1) زیرا“علامت تانیث”در مواردی می آورند که مذکر و مؤنث در آن وجود داشته باشد، اما مثل مساله بار داری و یا شیر دادن که مخصوص زنان است و در مردان وجود ندارد نیاز به تاء تانیث و مانند آن نیست.
2- 2) به قاموس اللغه، و تفسیر کشاف، و تفسیر کبیر فخر رازی، و تفسیر المیزان، مراجعه شود.
3- 3) این غزوه در شعبان سال ششم هجری واقع گردید.
شد در حالی که مردم در حال حرکت به سوی میدان جنگ بودند، پیامبر ص مردم را صدا زد، آنها توقف کردند و گرداگرد پیامبر ص حلقه زدند، حضرت این آیات را بر آنها خواند صدای گریه از مردم بلند شد، و در آن شب مسلمانان بسیار گریستند، هنگام صبح به قدری نسبت به دنیا و زندگی دنیا بی اعتنا شده بودند که حتی زین به روی مرکبها ننهادند و خیمه ای بر پا نساختند، گروهی گریه می کردند و گروهی نشسته در فکر فرو رفته بودند.
رسول خدا ص فرمود: آیا می دانید این چه روزی است عرض کردند: خدا و پیامبرش آگاهتر است، فرمود: روزی است که از هر هزار نفر 999 نفر به سوی دوزخ روان می شوند و تنها یک نفر به سوی بهشت!این امر بر مسلمانان سخت آمد و شدیدا گریستند؟ و عرض کردند پس چه کسی نجات خواهد یافت؟ پیامبر فرمود:
گنهکارانی غیر از شما هستند که اکثریت را تشکیل می دهند من امیدوارم شما حد اقل یک چهارم اهل بهشت باشید (مسلمانان تکبیر گفتند) بعد فرمود: امیدوارم یک سوم اهل بهشت باشید (باز هم تکبیر گفتند) بعد اضافه فرمود: امیدوارم دو سوم اهل بهشت از شما باشد، چرا که اهل بهشت 120 صفند که 80 صف آنها از امت من هستند… “ (1) .
(1)
***
ص: 10
1- 1) تفسیر مجمع البیان و تفسیر نور الثقلین و تفسیرهای دیگر (با کمی تلخیص) .