[سوره التکویر (81) : آیات 26 تا 29]
اشاره
فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ (26) إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ (27) لِمَنْ شٰاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ (28) وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (29)
ترجمه:
26-پس به کجا می روید؟! 27-این قرآن چیزی جز تذکری برای جهانیان نیست.
28-برای آنها که می خواهند راه مستقیم در پیش گیرند.
29-و شما اراده نمی کنید مگر اینکه خداوند پروردگار جهانیان بخواهد.
تفسیر:
ای غافلان به کجا می روید؟!
در آیات گذشته این حقیقت روشن شد که قرآن مجید کلام خدا است، چرا که محتوایش نشان می دهد که گفتار شیطانی نیست بلکه سخن رحمانی است، که به وسیله پیک وحی خدا با قدرت و امانت کامل بر پیامبری که در نهایت اعتدال عقل است نازل شده، پیامبری که در ابلاغ رسالت هرگز بخل نورزیده، و آنچه به او تعلیم شده بی کم و کاست بیان کرده است.
در آیات مورد بحث مخالفان را به خاطر عدم پیروی از این کلام بزرگ
ص: 200
مورد توبیخ قرار می دهد، یک استفهام توبیخی می گوید: “با این حال شما به کجا می روید”؟ (فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ) .
چرا راه راست را رها کرده، به بیراهه گام می نهید؟ و چرا پشت به این چراغ فروزان نموده رو به سوی تاریکی می روید؟!مگر دشمن سعادت و سلامت خویش هستید؟ * سپس می افزاید: “این قرآن جز تذکر برای جهانیان نیست” (إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ) . همه را اندرز می دهد، هشدار می دهد، تا از خواب غفلت بیدار شوند. * و از آنجا که برای هدایت و تربیت تنها“فاعلیت فاعل”کافی نیست، بلکه “قابلیت قابل”نیز شرط است، در آیه بعد می افزاید: “قرآن مایه بیداری است برای آنها که می خواهند راه مستقیم را بپویند” (لِمَنْ شٰاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ) .
قابل توجه اینکه در آیه قبل می گوید: “قرآن مایه ذکر و بیداری برای همه جهانیان است”و در این آیه تنها گروه خاصی را ذکر می کند همانها که تصمیمی بر قبول هدایت و پیمودن راه راست گرفته اند، این تفاوت به خاطر آن است که آیه قبل عمومیت این فیض الهی را بیان می کند، و این آیه شرط بهره گیری از این فیض را، و تمام مواهب عالم چنین است که اصل فیض عام است ولی استفاده از آن مشروط به اراده و تصمیم است.
شبیه همین معنی در آیه 2 سوره بقره آمده است ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ: “این کتاب هیچگونه تردیدی در آن نیست، و مایه هدایت پرهیزگاران است”.
به هر حال این آیه از آیاتی است که نشان می دهد خداوند انسان را آزاد
ص: 201
و مختار آفریده، و تصمیم نهایی برای پیمودن راه حق و باطل با خود او است.
تعبیر به“یستقیم”تعبیر جالبی است که نشان می دهد راه اصلی که در پیش روی انسان قرار دارد راه مستقیم هدایت و سعادت است، و بقیه راهها همه انحرافی است، تمامی نیروهای درون و برون انسان همه بسیج شده اند که او را در این راه مستقیم به حرکت در آورند، و اگر افراط و تفریطها، وسوسه های شیطانی، و تبلیغات گمراه کننده در کار نباشد انسان با ندای فطرت در همین مسیر مستقیم گام می نهد می دانیم خط مستقیم همیشه نزدیکترین راه به مقصد است.
* اما از آنجا که تعبیر به مشیت و اراده انسان ممکن است این توهم را ایجاد کند که انسان چنان آزاد است که هیچ نیازی در پیمودن این راه به خداوند و توفیق الهی ندارد، در آیه بعد که آخرین آیه این سوره است به بیان نفوذ مشیت پروردگار پرداخته می فرماید: “شما اراده نمی کنید مگر اینکه خداوندی که پروردگار جهانیان است بخواهد ” (وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ) . در حقیقت مجموع این دو آیه همان مساله دقیق و ظریف“امر بین الامرین”را بیان می کند، از یک سو می گوید تصمیم گیری به دست شما است، از سوی دیگر می گوید: تا خدا نخواهد شما نمی توانید تصمیم بگیرید، یعنی اگر شما مختار و آزاد آفریده شده اید این اختیار و آزادی نیز از ناحیه خدا است، او خواسته است که شما چنین باشید. انسان در اعمال خود نه مجبور است، و نه صد در صد آزاد، نه طریقه “جبر”صحیح است و نه طریقه“تفویض”بلکه هر چه او دارد، از عقل و هوش و توانایی جسمی و قدرت تصمیم گیری همه از ناحیه خدا است، و همین واقعیت است که او را از یک سو دائما نیازمند به خالق می سازد، و از سوی دیگر به مقتضای آزادی و اختیارش به او تعهد و مسئولیت می دهد. ص: 202 تعبیر به“ رَبُّ الْعٰالَمِینَ “به خوبی نشان می دهد که مشیت الهی نیز در مسیر تربیت و تکامل انسان و همه جهانیان است، او هرگز نمی خواهد کسی گمراه شود، یا گناه کند و از جوار قرب خدا دور افتد، او به مقتضای ربوبیتش همه کسانی را که بخواهند در مسیر تکامل گام بردارند یاری می دهد. عجب اینکه طرفداران مسلک جبر تنها به آیه دوم چسبیده اند در حالی که طرفداران تفویض نیز ممکن است به آیه اول متوسل شوند، این جداسازی آیات از یکدیگر که غالبا معلول پیشداوریهای نادرست است مایه گمراهی است آیات قرآن را باید در کنار هم گذاشت، و از مجموع استفاده کرد. جالب اینکه بعضی از مفسران نقل کرده اند که وقتی آیه اول (لِمَنْ شٰاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ) نازل شد، ابو جهل که عملا از طرفداران عقیده تفویض بود گفت خوب شد همه اختیارات با ما است، و اینجا بود که آیه دوم نازل گردید وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ (1) . (1) *خداوندا می دانیم پیمودن راه حق جز با توفیق تو میسر نمی شود، ما را در پیمودن این راه موفق دار.
پروردگارا!ما آرزو کرده ایم که در راه هدایت گام بگذاریم، تو نیز اراده فرما که دست ما را در این راه بگیری.
بارالها!صحنه محشر و دادگاه عدل تو بسیار هولناک و نامه اعمال ما از حسنات خالی است، ما را در پناه عفو و فضلت جای ده، نه در برابر میزان عدالت آمین رب العالمین.
پایان سوره تکویر
ص: 203
1- 1) “روح المعانی”جلد 30 صفحه 62 و”روح البیان”جلد 10 صفحه 354.
ص: 204