[سوره التکویر (81) : آیات 10 تا 14]
اشاره
وَ إِذَا اَلصُّحُفُ نُشِرَتْ (10) وَ إِذَا اَلسَّمٰاءُ کُشِطَتْ (11) وَ إِذَا اَلْجَحِیمُ سُعِّرَتْ (12) وَ إِذَا اَلْجَنَّهُ أُزْلِفَتْ (13) عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ (14)
ترجمه:
10-و در آن هنگام که نامه های اعمال گشوده شود.
11-و در آن هنگام که پرده از روی آسمان بر گرفته شود.
12-و در آن هنگام که دوزخ شعله ور گردد.
13-و در آن هنگام که بهشت نزدیک شود.
14-آری در آن موقع هر کس می داند چه چیزی را آماده کرده است!
تفسیر:
آن روز معلوم شود که در چه کاریم همه؟
به دنبال بحثی که در آیات گذشته در مورد مرحله اول رستاخیز یعنی مرحله ویرانی این جهان آمده بود، در آیات مورد بحث به مرحله دوم آن یعنی بروز و ظهور عالم دیگر و حسابرسی اعمال اشاره می کند.
نخست می فرماید: “و در آن هنگام که نامه های اعمال گشوده شود”
ص: 180
(وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ) .
“صحف”جمع“صحیفه”در اصل به معنی چیز گسترده است، مانند صفحه صورت، و سپس به الواح و کاغذهایی که روی آن مطالبی را می نویسند اطلاق شده است.
گشوده شدن نامه های اعمال در قیامت هم در برابر چشم صاحبان آنها است، تا بخوانند و خودشان به حساب خود برسند، همانگونه که در سوره اسراء آیه 14 آمده است: اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً.
و هم در برابر چشم دیگران است که خود تشویقی است برای نیکوکاران و مجازات و رنجی است برای بدکاران.
* سپس می افزاید: “و در آن زمان که پرده از روی آسمان بر گرفته شود” (وَ إِذَا السَّمٰاءُ کُشِطَتْ) . “کشطت”از ماده“کشط” (بر وزن کشف) در اصل چنان که“راغب” در“مفردات”می گوید: به معنی“کندن پوست حیوان”است، و بنا به گفته “ابن منظور”در“لسان العرب”به معنی بر داشتن پرده از روی چیزی نیز آمده است، و لذا هنگامی که ابرها پاره شوند و متفرق گردند این تعبیر به کار می رود. منظور از آن در آیه مورد بحث این است که پرده هایی که در این دنیا بر جهان ماده و عالم بالا افکنده شده، و مانع از آن است که مردم فرشتگان یا بهشت و دوزخ را که درون این جهان است ببینند کنار می رود، و انسانها حقایق عالم هستی را می بینند، و همانطور که در آیات بعد می آید دوزخ شعله ور، و بهشت به انسانها نزدیک می گردد. آری روز قیامت“یوم البروز”است، و حقایق اشیاء در آن روز ظاهر ص: 181 و آشکار می گردد، و پرده از آسمان برداشته می شود. مطابق این تفسیر آیه فوق ناظر به حوادث مرحله دوم رستاخیز، یعنی مرحله باز گشت انسانها به زندگی و حیات نوین است، آیات قبل و بعد نیز ناظر به همین معنی است، و اینکه بسیاری از مفسران آن را به معنی درهم پیچیده شدن آسمانها، و ناظر به حوادث مرحله اول رستاخیز یعنی فنای جهان دانسته اند بسیار بعید به نظر می رسد، زیرا نه موافق معنی ریشه ای“کشطت”می باشد که به معنی پوست کندن و پرده بر گرفتن است، و نه با نظم آیات قبل و بعد سازگار است. * و لذا در آیه بعد می افزاید: “و در آن هنگام که دوزخ فروزان و شعله ور گردد” (وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ) .
مطابق آیه وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَهٌ بِالْکٰافِرِینَ “دوزخ به کافران احاطه دارد” (توبه-49) جهنم هم امروز موجود است، ولی پرده ها و حجابهای عالم دنیا مانع از مشاهده آن است، همانگونه که مطابق بسیاری از آیات قرآن بهشت نیز هم اکنون آماده برای پرهیزکاران است (1) .
(1)
* و نیز به همین دلیل در آیه بعد می فرماید: “و در آن زمان که بهشت به پرهیزگاران نزدیک شود” (وَ إِذَا الْجَنَّهُ أُزْلِفَتْ) . همین معنی در آیه 90 سوره“شعرا”نیز آمده است با این تفاوت که در اینجا تصریح به نام“متقین”نشده و در آنجا تصریح شده است. “ازلفت”از ماده“زلف” (بر وزن حرف) و“زلفی” (بر وزن کبری) به معنی قرب و نزدیکی است، ممکن است منظور نزدیکی مکانی باشد، و یا زمانی، ص: 182 1- 1) آل عمران-133-حدید-21. و یا از نظر اسباب و مقدمات، و یا همه اینها، یعنی بهشت هم از نظر مکان به مؤمنان نزدیک می شود و هم از نظر زمان ورود و هم اسباب و وسائلش در آنجا سهل و آسان است. قابل توجه اینکه نمی گوید: نیکوکاران به بهشت نزدیک می شوند بلکه می گوید بهشت را به آنها نزدیک می سازند، و این محترمانه ترین تعبیری است که در این زمینه ممکن است. همانگونه که گفتیم بهشت و جهنم هم اکنون وجود دارند اما در آن روز بهشت نزدیکتر و دوزخ از هر زمان شعله ورتر می گردد. * و بالآخره در آخرین آیه مورد بحث که در حقیقت مکمل تمام آیات گذشته و جزایی برای جمله های شرطیه است که در دوازده آیه قبل آمده می فرماید:
“در آن موقع هر کس می داند چه چیزی را حاضر کرده است”! (عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ) .
و این تعبیر به خوبی نشان می دهد که همه اعمال انسانها در آنجا حاضر می شود، و علم و آگاهی آدمی نسبت به آنها علمی توام با شهود و مشاهده خواهد بود.
این حقیقت در آیات متعدد دیگری از قرآن نیز آمده است: در آیه 49 سوره کهف می خوانیم: وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً و در آخرین آیات سوره زلزال آمده است: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ: “هر کس به اندازه ذره ای کار نیک کرده باشد آن را می بیند، و هر کس به اندازه ذره ای کار بد کرده باشد آن را می بیند”.
این آیه نیز بیانگر تجسم اعمال است و اینکه اعمال انسانها که ظاهرا در
ص: 183
این جهان نابود می شود هرگز نابود نشده، و در آن روز به صورتهای مناسبی مجسم می گردد و در عرصه محشر حاضر می شود.
* نکته ها: اشاره 1-نظم آیات در آیات مورد بحث و آیات گذشته به دوازده حادثه در رابطه با مساله رستاخیز اشاره شده که شش حادثه نخست مربوط به مرحله اول، یعنی فنای این جهان است، و شش حادثه دوم مربوط به مرحله دوم، یعنی زندگانی مجدد و حیات پس از مرگ است در قسمت اول سخن از تاریکی خورشید، بی فروغی ستارگان، تزلزل و حرکت کوه ها، آتش گرفتن دریاها، فراموش شدن اموال و ثروتها، و متوحش شدن حیوانات است. و در مرحله دوم سخن از محشور شدن انسانها در صفوف جداگانه سؤال از دختران بی گناهی که، زنده به گور شدند، گشوده شدن نامه اعمال، کنار رفتن حجابها از صفحه آسمان، بر افروخته شدن آتش دوزخ، نزدیک شدن بهشت، و بالآخره آگاهی کامل انسان از اعمال خویش است. این آیات در عین کوتاهی به قدری پر معنی، و پر طنین و بیدارگر است که هر انسانی را تکان می دهد، و در عالمی از اندیشه و فکر فرو می برد، به گونه ای که سرانجام این جهان، و چگونگی رستاخیز را در عباراتی کوتاه در برابر چشمان خود مجسم می بیند، و چه زیبا و رسا است آیات قرآن و تعبیراتش، و چه پر معنی و الهام بخش است اشارات و نکاتش؟! *
ص: 184
2-آیا منظومه شمسی و ستارگان خاموش می شوند؟
قبل از هر چه باید بدانیم خورشید این کانون حیاتبخش منظومه ما گرچه نسبت به ستارگان آسمان ستاره متوسطی است ولی در حد ذات خود و نسبت به کره زمین فوق العاده عظیم است، طبق بررسی دانشمندان حجم آن یک میلیون و و سیصد هزار مرتبه از زمین بزرگتر است!منتها چون فاصله ای در حدود یکصد و پنجاه میلیون کیلومتر با ما دارد به اندازه فعلی دیده می شود.
برای تجسم عظمت و وسعت خورشید همین اندازه کافی است که اگر کره ماه و زمین را با همین فاصله ای که الان بین آنها وجود دارد به داخل خورشید منتقل کنیم ماه به آسانی می تواند دور زمین بگردد بی آنکه از سطح خورشید خارج شود! حرارت سطح خورشید را بالغ بر شش هزار درجه سانتیگراد!و حرارت عمق آن را بالغ بر چند میلیون درجه می دانند!!! هر گاه بخواهیم وزن خورشید را بر حسب تن بیان کنیم باید عدد“2”را بنویسیم و بیست و هفت صفر پهلوی آن بگذاریم (یعنی دو میلیارد میلیارد میلیارد تن) ! از سطح خورشید شعله هایی زبانه می کشد که ارتفاع آن گاه بالغ بر یکصد و شصت هزار کیلومتر است، و کره زمین به آسانی در وسط آن گم می شود، چرا که قطر کره زمین بیش از دوازده هزار کیلومتر نیست.
و اما منبع انرژی حرارتی و نورانی خورشید بر خلاف آنچه بعضی تصور می کنند ناشی از سوختن نیست چرا که به گفته“جورج گاموف”در کتاب“پیدایش و مرگ خورشید”اگر جرم خورشید از زغال سنگ خالص ساخته شده بود و در زمان نخستین فرعون مصر آن را آتش زده بودند باید تا امروز تمام آن سوخته و چیزی جز خاکستر بر جای نمانده باشد، هر نوع ماده سوختنی دیگری بجای
ص: 185
زغال سنگ فرض کنیم همین اشکال را دارد.
حقیقت این است که مفهوم سوختن در مورد خورشید صادق نیست، آنچه صدق می کند انرژی حاصل از تجزیه های اتمی است، و می دانیم این انرژی فوق العاده عظیم است، بنا بر این اتمهای خورشید دائما در حال تجزیه و تشعشع و تبدیل به انرژی است، که طبق محاسبه دانشمندان هر ثانیه ای که بر او می گذرد چهار میلیون تن از او کاسته می شود!اما حجم خورشید به قدری عظیم است که با گذشت هزاران سال خم به ابرو نمی آورد، و کمترین تغییری ظاهرا در وضع آن حاصل نمی شود.
ولی باید دانست که همین امر در دراز مدت به فنا و نابودی خورشید کمک می کند و سرانجام این جرم عظیم لاغر و لاغرتر و کم فروغ و عاقبت بی نور می شود، این امر درباره سایر ستارگان نیز صادق است (1) .
(1)
بنا بر این آنچه در آیات فوق پیرامون تاریک شدن خورشید و متلاشی شدن ستارگان آمده است حقیقتی است که با علم امروز کاملا هماهنگ می باشد، و قرآن زمانی این حقایق را بیان کرده که نه تنها در محیط جزیره عربستان که در محافل جهان علمی آن روز نیز از این مسائل خبری نبود.
***
ص: 186
1- 1) اقتباس از کتابهای“پیدایش و مرگ خورشید”و“نجوم بی تلسکوب”و“ساختمان خورشید”.