[سوره التوبه (9) : آیات 94 تا 96]
اشاره
یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اَللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اَللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَهِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (94) سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا اِنْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (95) یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْفٰاسِقِینَ (96)
ترجمه:
94-هنگامی که به سوی آنها (که از جهاد تخلف کردند) بازگردید از شما عذر خواهی می کنند، بگو عذر خواهی مکنید، ما هرگز به شما ایمان نخواهیم آورد، چرا که خدا ما را از اخبارتان آگاه ساخته، و خدا و رسولش اعمال شما را می بینند، سپس به سوی کسی که آگاه از پنهان و آشکار است بازمی گردید و او شما را به آنچه انجام می دادید آگاه می کند (و جزا می دهد) .
95-هنگامی که به سوی آنان بازگردید برای شما سوگند یاد می کند که از آنها اعراض (و صرف نظر) کنید، از آنها اعراض کنید (و روی گردانید) چرا که آنها پلیدند و جایگاهشان دوزخ است، به کیفر اعمالی که انجام می دادند.
96-با سوگند از شما می خواهند که از ایشان راضی شوید، اگر شما از آنها راضی شوید خداوند از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد.
ص: 87
شان نزول:
بعضی از مفسران می گویند این آیات درباره گروهی از منافقان که تعدادشان بالغ بر هشتاد نفر می شد نازل گردید زیرا به هنگامی که پیامبر ص از تبوک بازگشت دستور داد هیچکس با آنها مجالست نکند و سخن نگوید و آنها که خود را در فشار شدید اجتماعی دیدند در مقام عذر خواهی برآمدند، آیات فوق نازل شد و وضع آنها را مشخص ساخت.
تفسیر:
به عذرها و سوگندهای دروغینشان اعتنا نکنید
این سلسله از آیات هم چنان پیرامون اعمال شیطانی منافقان سخن می گوید، و پرده از روی کارهایشان، یکی پس از دیگری، برمی دارد، و به مسلمانان هشدار می دهد فریب اعمال ریاکارانه و سخنان ظاهرا دلپذیر آنها را نخورند.
در آیه نخست می گوید: “هنگامی که شما (از جنگ تبوک) به مدینه باز می گردید، منافقان به سراغ شما می آیند و عذر خواهی می کنند” (یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ) .
از تعبیر یعتذرون که فعل مضارع است چنین برمی آید که قبلا خداوند پیامبر و مسلمانان را از این موضوع آگاه کرد که منافقان دروغگو، به عنوان عذر خواهی، به زودی نزد آنها خواهند آمد لذا طرز پاسخگویی آنها را نیز به مسلمانان تعلیم داد.
در اینجا روی سخن را به پیامبرش به عنوان رهبر مسلمین کرده، می گوید:
“به منافقان بگو عذر خواهی مکنید، ما هرگز به سخنان شما ایمان نخواهیم آورد”
ص: 88
(قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ) .
“چرا که خداوند ما را از اخبار شما آگاه ساخته”بنا بر این ما از نقشه های شیطانی شما به خوبی با خبریم! (قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ) .
ولی در عین حال راه بازگشت و توبه، به سوی شما باز است“، و به زودی خداوند و پیامبرش اعمال شما را می بینند” (وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ) این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که منظور از این جمله مساله توبه نیست، بلکه هدف آنست که در آینده نیز خداوند و پیامبرش (طبق وحی الهی) از اعمال و نقشه های شما آگاه می شود و آنها را نقشه بر آب خواهد کرد، بنا بر این نه امروز از دست شما کاری ساخته است و نه فردا!.
ولی تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است.
ضمنا توجه داشته باشید که در باره این جمله و مساله عرضه داشتن همه اعمال امت بر پیامبرش ص بحث مشروحی داریم که در ذیل آیه 105 همین سوره خواهد آمد.
بعد می فرماید همه اعمال و نیات شما امروز ثبت و بایگانی می شود، “سپس به سوی کسی که اسرار پنهان و آشکار را می داند بازمی گردید، و او شما را به اعمالتان آگاه می کند”و جزای آن را به شما خواهد داد (ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَهِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) .
* در آیه بعد بار دیگر اشاره به سوگندهای دروغین منافقان می کند و می فرماید: “آنها برای فریب شما به زودی دست به دامن قسم می زنند، و هنگامی که به سوی آنان بازگشتید سوگند به خدا یاد می کنند که از آنها صرف نظر کنید، و اگر خطایی کرده اند مشمول عفوشان سازید” (سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ) . ص: 89 در حقیقت آنها از هر دری وارد می شوند، گاهی از طریق عذر خواهی می خواهند خود را بی گناه قلمداد کنند، و گاهی با اعتراف به گناه، تقاضای عفو و گذشت دارند، شاید به یکی از این طریق بتوانند در دل شما نفوذ کنند. ولی شما به هیچوجه تحت تاثیر آنان قرار نگیرید و“از آنها روی گردانید” اما به عنوان اعتراض و خشم و انکار!نه به عنوان عفو و بخشش و گذشت (فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ) . آنها تقاضای اعراض دارند، اما اعراض به معنی“گذشت”شما هم اعراض کنید ولی به معنی“تکذیب و انکار”و این دو تعبیر مشابه با دو معنی کاملا متضاد لطافت و زیبایی خاصی دارد که بر اهل ذوق پوشیده نیست. سپس به عنوان تاکید و توضیح و بیان دلیل می فرماید: “چرا که آنها موجوداتی پلیدند”، و باید از چنین موجودات پلیدی صرف نظر کرد (إِنَّهُمْ رِجْسٌ) و چون چنینند“جایگاهی جز جهنم نخواهند داشت” (وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ) . زیرا بهشت جای نیکان و پاکان است، نه جایگاه پلیدان و آلودگان! اما“همه اینها نتیجه اعمالی است که خودشان انجام داده اند” (جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ) . * در آخرین آیه مورد بحث اشاره به یکی دیگر از سوگندهای آنها شده و آن اینکه“با اصرار و سوگند از شما می خواهند که از آنها خشنود شوید” (یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ) .
سوگندی که در آیه قبل گذشت به خاطر این بود که مؤمنان عملا واکنشی در مقابل آنها نشان ندهند، ولی سوگندی که در این آیه، به آن اشاره شده، برای آن است که علاوه بر جنبه عملی، قلبا هم از آنها خشنود شوند! جالب اینکه در این مورد خداوند نمی فرماید: از آنها راضی نشوید، بلکه
ص: 90
با تعبیری که بوی تهدید از آن می آید می فرماید: “اگر هم شما از آنها راضی شوید خدا هرگز از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد” (فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ) .
شک نیست آنها از نظر دینی و اخلاقی اهمیتی برای خشنودی مسلمانان قائل نبودند، بلکه می خواستند از این راه کدورتهای قلبی آنان را بشویند تا در آینده از عکس العملهای آنان در امان بمانند، ولی خداوند با تعبیر“ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ “به مسلمانان هشدار می دهد که اینها فاسقند و جای این ندارد که از آنها راضی شوند، اینها دامهای فریبی است که بر سر راه شما می گذارند، بیدار باشید در آنها گرفتار نشوید!.
چه خوبست مسلمانان در هر عصر و زمان مراقب نقشه های شیطانی و شناخته شده منافقان باشند که با استفاده از همان نیرنگها و دامهای گذشته، در برابر آنان ظاهر نشوند، و مقاصد شوم خود را با استفاده از این وسائل پیاده نکنند.
ص: 91