[سوره البقره (2) : آیه 207]
اشاره
وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ (207)
ترجمه:
207-بعضی از مردم (با ایمان و فداکار، همچون علی ع در“لیله المبیت”به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر ص) ، جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.
شان نزول:
مفسر معروف اهل تسنن“ثعلبی”می گوید: هنگامی که پیغمبر اسلام تصمیم گرفت مهاجرت کند برای ادای دینهای خود و تحویل دادن امانتهایی که نزد او بود علی ع را به جای خویش قرار داد و شب هنگام که می خواست به سوی غار“ثور” برود و مشرکان اطراف خانه او را برای حمله به او محاصره کرده بودند دستور داد علی ع در بستر او بخوابد و پارچه سبز رنگی (برد حضرمی) که مخصوص خود پیغمبر بود روی خود بکشد در این هنگام خداوند به“جبرئیل”و“میکائیل”وحی فرستاد که من بین شما برادری ایجاد کردم و عمر یکی از شما را طولانی تر قرار دادم کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگی دیگری را بر خود مقدم دارد هیچکدام حاضر نشدند. به آنها وحی شد اکنون علی ع در بستر پیغمبر خوابیده و آماده شده جان خویش را فدای او سازد به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید.
هنگامی که جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای علی ع نشسته بودند جبرئیل می گفت: “به به آفرین بر تو ای علی!خداوند بواسطه تو بر فرشتگان مباهات می کند”.
در این هنگام آیه فوق نازل گردید و به همین دلیل آن شب تاریخی به نام“لیله المبیت”نامیده شده است.
ص: 77
“ابن عباس”می گوید این آیه هنگامی که پیغمبر از مشرکان کناره گرفته بود و با ابو بکر به سوی غار می رفت در باره علی ع که در بستر پیغمبر خوابیده بود نازل شد.
“ابو جعفر اسکافی”می گوید: (همانطور که“ابن ابی الحدید”در شرح نهج البلاغه جلد 3 صفحه 270 ذکر کرده است) جریان خوابیدن علی ع در بستر پیغمبر ص به تواتر ثابت شده و غیر از کسانی که مسلمان نیستند و افراد سبک مغز آن را انکار نمی کنند در جلد دوم“الغدیر”ذیل آیه مورد بحث (صفحه 48 به بعد) می نویسد: “غزالی”در کتاب“احیاء العلوم”جلد سوم صفحه 238 و“گنجی”در کتاب“کفایه الطالب”صفحه 114 و“صفوری”در“نزهه المجالس”جلد دوم صفحه 209 و ابن“صباغ مالکی”در کتاب“الفصول المهمه”صفحه 33، “سبط ابن جوزی حنفی”در“تذکره الخواص”صفحه 21“شبلنجی”در“نور الأبصار” صفحه 86 و احمد در“مسند”جلد یک صفحه 348 و“تاریخ طبری”جلد دوم صفحه 99 تا 101 و“ابن هشام”در“سیره”جلد دوم صفحه 291 و“حلبی”در “سیره”خود و“تاریخ یعقوبی”جلد دوم صفحه 29 جریان“لیله المبیت”را نقل کرده اند.
تفسیر:
فداکاری بزرگ در شب تاریخی هجرت
گر چه آیه فوق همانطور که در شان نزول آن ذکر شد، مربوط به ماجرای هجرت پیغمبر اکرم ص و فداکاری علی ع و خوابیدن او در بستر آن حضرت نازل شده، ولی همچون سایر آیات قرآن، مفهوم و محتوای کلی و عمومی دارد. و در واقع نقطه مقابل چیزی است که در آیات قبل در مورد منافقان وارد شده بود.
می فرماید: “از میان مردم کسانی هستند که جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند، و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است” (وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ
ص: 78
یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ
) .
آن گروه مردمی خودخواه و خودپسند و لجوج و معاند بودند که از راه نفاق در بین مردم آبرویی کسب می کردند، و در ظاهر خود را مؤمن و خیرخواه نشان می دادند، اما کردارشان پرده از روی گفتارشان بر می داشت چرا که جز فساد در زمین و نابود کردن حرث و نسل کار دیگری نداشتند.
ولی این گروه تنها با خدا معامله می کنند و هر چه دارند حتی جان خود را به او می فروشند و جز رضا و خشنودی او چیزی خریدار نیستند. و با فداکاری و ایثار آنهاست که امر دین و دنیا اصلاح و حق زنده و پایدار می شود و زندگی انسان گوارا و درخت اسلام بارور می گردد.
جمله“ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ “که در حقیقت نقطه مقابل چیزی است که در آیات قبل درباره منافقان مفسد فی الارض آمده بود” فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ ” ممکن است اشاره به این باشد که خداوند در عین اینکه بخشنده جان به انسان است همان را خریداری می کند و بالاترین بها را که همان خشنودی خویش است به انسان می پردازد.
قابل توجه اینکه فروشنده“انسان”و خریدار خدا و متاع“جان”و بهای معامله خشنودی ذات پاک اوست. در حالی که در موارد دیگری بهای اینگونه معاملات را بهشت جاویدان و نجات از دوزخ ذکر کرده است مثلا می فرماید: إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ، “خدا از مؤمنان جانها و مالهایشان را خریداری می کند که بهشت از آن آنها باشد، در راه خدا پیکار می کنند می کشند و کشته می شوند” (1) و شاید به همین جهت است که آیه مورد بحث با کلمه“من”تبعیضیه (وَ مِنَ النّٰاسِ) شروع شده یعنی تنها بعضی از مردم هستند که قادرند به این کار فوق العاده
(1)
ص: 79
1- 1) سوره توبه، آیه 111.
دست زنند، و تنها بهایی را که برای ایثار جان طالب باشند، همان خشنودی خدا بوده باشد، ولی در آیه 111 سوره توبه که در بالا آوردیم همه مؤمنان به معامله با خدا، در برابر بهشت جاویدان دعوت شده اند.
این احتمال نیز در تفسیر جمله“ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ “و تناسب آن با آغاز آیه وجود دارد که می خواهد این حقیقت را روشن سازد که وجود این چنین افراد وفادار و ایثارگر در میان مردم، از رأفت و مهربانی خدا نسبت به بندگانش سرچشمه گرفته، زیرا اگر چنین انسانهای از خود گذشته در جوامع انسانی وجود نداشته باشند، ارکان دین و اجتماع فرو می ریزد، ولی خداوند مهربان با این دوستان ایثارگر خود، جلو خرابکاری دشمنان را می گیرد.
به هر حال این آیه با توجه به شان نزولی که مشروحا گفته شد، یکی از بزرگترین فضایل علی ع است که در اکثر منابع اسلامی آمده، و به قدری چشمگیر است که معاویه، به خاطر دشمنی خاصی که با علی ع داشت طبق روایتی چنان از این فضیلت ناراحت بود که”سمره بن جندب”را با چهارصد هزار درهم تطمیع کرد که بگوید این آیه در باره عبد الرحمن بن ملجم، قاتل علی ع (طبق حدیث مجعولی) نازل شده، و آن منافق جنایت پیشه نیز چنین کرد، ولی همانطور که انتظار می رفت حتی یک نفر این حدیث مجعول را نپذیرفت (1) ***
(1)
ص: 80
1- 1) داستان این معامله را“ابن ابی الحدید”در شرح“نهج البلاغه”جلد 4، صفحه 73 نقل کرده است.