[سوره البقره (2) : آیات 58 تا 59]
اشاره
وَ إِذْ قُلْنَا اُدْخُلُوا هٰذِهِ اَلْقَرْیَهَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ اُدْخُلُوا اَلْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّهٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ اَلْمُحْسِنِینَ (58) فَبَدَّلَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ اَلَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنٰا عَلَی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (59)
ترجمه:
58-و (به خاطر بیاورید) زمانی را که گفتیم در این قریه (بیت المقدس) وارد شوید و از نعمتهای فراوان آن هر چه می خواهید بخورید، و از در (معبد بیت المقدس) با خضوع و خشوع وارد گردید و بگوئید: “خداوندا گناهان ما را بریز تا ما شما را بیامرزیم، و به نیکوکاران پاداش بیشتری نیز خواهیم داد.
59-اما افراد ستمگر این سخن را تغییر دادند (و به جای آن جمله استهزاء آمیزی می گفتند) و لذا ما بر ستمگران در برابر این نافرمانی عذابی از آسمان فرستادیم.
تفسیر:
لجاجت شدید بنی اسرائیل
در اینجا به فراز دیگری از زندگی بنی اسرائیل برخورد می کنیم که مربوط به ورودشان در سرزمین مقدس است.
آیه نخست می گوید: به خاطر بیاورید زمانی را که به آنها گفتیم داخل این قریه (یعنی سرزمین قدس) شوید” (وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَهَ) .
ص: 267
“قریه”گر چه در زبان روزمره ما به معنی روستا است، ولی در قرآن و لغت عرب به معنی هر محلی است که مردم در آن جمع می شوند، خواه شهرهای بزرگ باشد یا روستاها، و منظور در اینجا بیت المقدس و اراضی قدس است.
سپس اضافه می کند: “از نعمتهای آن بطور فراوان هر چه می خواهید بخورید” (فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً) .
و از در (بیت المقدس) با خضوع و تواضع وارد شوید“ (وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً) .
و بگوئید: “خداوندا گناهان ما را بریز” (وَ قُولُوا حِطَّهٌ) .
تا خطاهای شما را ببخشیم و به نیکوکاران پاداش بیشتری خواهیم داد (نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ) .
باید توجه داشت که”حطه“از نظر لغت به معنی ریزش و پائین آوردن است، و در اینجا معنی آن این است که: “خدایا از تو تقاضای ریزش گناهان خود را داریم”.
خداوند به آنها دستور داد که برای توبه از گناهانشان این جمله را از صمیم قلب بر زبان جاری سازند، و به آنها وعده داد که در صورت عمل به این دستور از خطاهای آنها صرفنظر خواهد شد، و شاید به همین مناسبت یکی از درهای بیت المقدس را”باب الحطه“نامگذاری کرده اند، چنان که”ابو حیان اندلسی“ می گوید که منظور از”باب“در آیه فوق یکی از بابهای بیت المقدس است که معروف به”باب حطه“است 1.
در پایان اضافه می کند”برای افراد پاک و نیکوکار، علاوه بر مغفرت و بخشش گناهان، اجر دیگری نیز اضافه خواهیم داد“ (و سنزید المحسنین) .
* ص: 268 به هر حال، خداوند به آنها دستور داد که برای توبه از گناهانشان ضمن خضوع در پیشگاه خداوند، این جمله را که دلیل بر توبه و تقاضای عفو بود از صمیم دل بر زبان جاری سازند و به آنها وعده داد که در صورت عمل به این دستور گناهانشان را خواهد بخشید، و حتی به افراد پاک و نیکوکارشان علاوه بر بخشش گناهان اجر دیگری خواهد داد. ولی چنان که می دانیم، و از لجاجت و سرسختی بنی اسرائیل اطلاع داریم، عده ای از آنها حتی از گفتن این جمله نیز امتناع کردند و به جای آن کلمه نامناسبی بطور استهزاء گفتند لذا قرآن می گوید: “اما آنها که ستم کرده بودند این سخن را به غیر آنچه به آنها گفته شده بود تغییر دادند” (فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ) . “ما نیز بر این ستمگران به خاطر فسق و گناهشان، عذابی از آسمان فرو فرستادیم” (فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ) . واژه”رجز“چنان که”راغب“در”مفردات“می گوید: در اصل به معنی اضطراب و انحراف و بی نظمی است، مخصوصا این تعبیر در مورد شتر به هنگامی که گامهای خود را نزدیک به هم و نامنظم-به خاطر ضعف و ناتوانی-بر می دارد گفته می شود. مفسر بزرگ”طبرسی“در”مجمع البیان“می گوید: “رجز”در لغت اهل حجاز به معنی عذاب است، و حدیثی از پیامبر ص نقل می کند که در مورد طاعون فرمود: انه رجز عذب به بعض الامم قبلکم: “آن یک نوع عذاب است که بعضی از امتهای پیشین به وسیله آن معذب شدند” 1. و از اینجا روشن می شود چرا در بعضی از روایات، “رجز”در آیه مورد بحث به یک نوع”طاعون“تفسیر شده که به سرعت در میان بنی اسرائیل شیوع ص: 269 یافت و عده ای را از میان برد. ممکن است گفته شود بیماری طاعون چیزی نیست که از آسمان فرود آید ولی این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که عامل انتقال میکرب طاعون در میان بنی اسرائیل گرد و غبارهای آلوده ای بوده است که به فرمان خدا با وزش باد در میان آنها، پخش گردید. عجیب اینکه یکی از عوارض دردناک طاعون آن است که مبتلایان به آن گرفتار اضطراب و بی نظمی در سخن و در راه رفتن می شوند که با معنی ریشه ای کلمه”رجز“نیز کاملا متناسب است. این نکته نیز شایان توجه است که قرآن در آیه فوق بجای”فانزلنا علیهم“ می گوید” فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا “تا روشن گردد که این عذاب و مجازات الهی تنها دامان”ستمگران“بنی اسرائیل را گرفت و هرگز خشک و تر با هم نسوختند. علاوه بر این در پایان آیه جمله” بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ “را ذکر می کند تا آن هم تاکید بیشتری بر این موضوع باشد، که ظلم و فسقشان علت مجازاتشان گردید. با توجه به اینکه تعبیرات جمله مزبور، نشان می دهد که آنها بر این اعمال سوء اصرار داشتند و آن را ادامه می دادند، معلوم می شود هنگامی که گناه به صورت یک عادت و حالت در جامعه متمرکز گردید، احتمال نزول عذاب الهی در آن هنگام بسیار است. *
ص: 270