[سوره البقره (2) : آیات 244 تا 245]
اشاره
وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (244) مَنْ ذَا اَلَّذِی یُقْرِضُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَهً وَ اَللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (245)
ترجمه:
244-و در راه خدا، پیکار کنید!و بدانید خداوند، شنوا و داناست.
245-کیست که به خدا“قرض الحسنه ای”دهد، (و از اموالی که خدا به او بخشیده، انفاق کند،) تا آن را برای او، چندین برابر کند؟ و خداوند است که (روزی بندگان را) محدود یا گسترده می سازد، (و انفاق، هرگز باعث کمبود روزی آنها نمی شود) . و به سوی او باز می گردید (و پاداش خود را خواهید گرفت) .
شان نزول:
در شان نزول آیه دوم، چنین نقل کرده اند که: روزی پیامبر اکرم ص فرمود: هر کس صدقه ای بدهد دو برابر آن در بهشت خواهد داشت، “ابو الدحداح انصاری” عرض کرد، ای رسول خدا من دو باغ دارم اگر یکی از آنها را به عنوان صدقه بدهم دو برابر آن را در بهشت خواهم داشت، فرمود: آری، عرض کرد: ام الدحداح نیز با من خواهد بود فرمود: آری، عرض کرد: فرزندان نیز با منند؟ فرمود: آری، سپس او باغی را که بهتر بود، به عنوان صدقه به پیامبر ص داد، آیه فوق نازل شد، و صدقه او را دو هزار هزار برابر برای او کرد و این است معنی أَضْعٰافاً کَثِیرَهً.
ابو الدحداح بازگشت و همسرش ام الدحداح و فرزندان را در آن باغی دید که صدقه قرار داده بود به در باغ ایستاد و نخواست وارد آن شود، و همسرش را صدا زد و گفت: من این باغ را صدقه قرار داده ام و دو برابرش را در بهشت خریداری کرده ام و تو و فرزندان نیز با من خواهید بود، همسرش گفت مبارک است آنچه را فروخته و آنچه را خریده ای، پس همگی از باغ خارج شدند و آن را به پیامبر ص
ص: 223
تسلیم کرد، پیامبر ص فرمود: “چه بسیار نخله هایی در بهشت که شاخه هایش برای ابی الدحداح آویزان شده است” (1) .
(1)
تفسیر:
جهاد با جان و مال
از اینجا آیات مربوط به جهاد، شروع می شود، و به دنبال آن داستانی در همین زمینه از اقوام پیشین می آید و با توجه به سرگذشتی که در آیه قبل در باره جمعی از بنی اسرائیل نقل شد که آنها به بهانه طاعون از جهاد فرار کردند و سرانجام، با همان طاعون از میان رفتند، رابطه بین این آیات و آیات قبل روشن می گردد.
نخست می فرماید: “در راه خدا پیکار کنید، و بدانید خداوند شنوا و دانا است”سخنان شما را می شنود و از انگیزه های درونی شما و نیاتتان در امر جهاد آگاه است (وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ) .
* سپس می افزاید: “کیست که به خدا وام نیکویی دهد (و از اموالی که او بخشیده است در طریق جهاد و در طریق حمایت مستمندان، انفاق کنند تا خداوند آن را برای او، چندین برابر کند” (مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ أَضْعٰافاً کَثِیرَهً) . بنا بر این وام دادن به خداوند به معنی“انفاق فی سبیل اللّٰه”است و به گفته بعضی از مفسران، انفاقهایی است که در راه جهاد می شود، زیرا در آن زمان تهیه هزینه های مختلف جهاد، بر دوش مبارزان مسلمان بود، در حالی که بعضی دیگر معتقدند هر گونه انفاقی را شامل می شود، هر چند بعد از آیه جهاد وارد شده ص: 224 1- 1) مجمع البیان، جلد 1 و 2 صفحه 349. است (1) . (1) ولی تفسیر دوم با ظاهر آیه سازگارتر است، به خصوص اینکه معنی اول را نیز در بر می گیرد، و اصولا انفاق در راه خدا، و کمک به نیازمندان و حمایت از محرومان، همان کار جهاد را می کند، زیرا هر دو مایه استقلال و سربلندی جامعه اسلامی است. “اضعاف”جمع“ضعف” (بر وزن شعر) به معنی دو یا چند برابر کردن چیزی است، و با توجه اینکه این واژه به صورت جمع در آیه آمده و با کلمه“کثیره”، تاکید شده، به علاوه جمله“یضاعف”نیز تاکید بیشتری را از یضعف می رساند (آن چنان که ارباب لغت گفته اند) (2) از مجموع این جهات، استفاده می شود، که خداوند، برای انفاق کنندگان پاداش بسیار فراوانی قرار داده، و انفاق در راه خدا همچون بذر مستعدی است که در زمین آماده ای افشانده شود، و به وسیله بارانهای پی در پی آبیاری گردد، و ده ها و گاه صدها برابر، نتیجه دهد (همان گونه که در آیه 261 همین سوره خواهد آمد) . (2) و در پایان آیه می فرماید: “خداوند (روزی بندگان را) محدود و گسترده می کند و همه شما به سوی او باز می گردید” (وَ اللّٰهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ) . اشاره به اینکه تصور نکنید انفاق و بخشش، اموال شما را کم می کند زیرا گسترش و محدودیت، روزی شما به دست خدا است و او توانایی دارد در عوض اموال انفاق شده، به مراتب بیش از آن را در اختیار شما قرار دهد، بلکه با توجه به ارتباط و به هم پیوستگی افراد اجتماع با یکدیگر، همان اموال انفاق شده در واقع به شما باز می گردد. ص: 225 1- 1) به تفسیر کبیر، جلد 6، صفحه 166 مراجعه کنید. 2- 2) “راغب”در“مفردات”در ماده“ضعف”، می گوید بعضی گفته اند: ضاعفت ابلغ من ضعفته. این از نظر دنیا، و از نظر آخرت، فراموش نکنید که همه به سوی او باز می گردید و پاداشهای بزرگ شما آنجا است. نکته: چرا تعبیر به قرض؟ در چندین آیه از قرآن مجید (و از جمله آیه بالا) در مورد انفاق در راه خدا تعبیر به قرض و وام دادن به پروردگار آمده است، و این نهایت لطف خداوند نسبت به بندگان را از یک سو و کمال اهمیت مساله انفاق را از سوی دیگر می رساند، با اینکه مالک حقیقی سراسر هستی او است، و انسانها تنها به عنوان نمایندگی خداوند، در بخش کوچکی از آن، تصرف می کنند چنان که در آیه 7 سوره حدید می خوانیم: آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ: “ایمان به خدا و رسولش بیاورید و از آنچه خداوند شما را در آن نماینده خود ساخته، انفاق کنید” ولی با این حال بر می گردد و از بنده خود استقراض می کند، آن هم استقراضی با چنین سود بسیار فراوان، “کرم بین و لطف خداوندگار”! در نهج البلاغه آمده است که می فرماید: و استقرضکم و له خزائن السموات و الارض و هو الغنی الحمید و انما اراد ان یبلوکم ایکم احسن عملا: “خداوند از شما در خواست قرض کرده در حالی که گنجهای آسمان و زمین از آن او است و بی نیاز و ستوده، (آری اینها نه از جهت نیاز او است) بلکه می خواهد شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید” (1) . (1) *
ص: 226
1- 1) نهج البلاغه، بخش آخر خطبه 183.