[سوره الأنفال (8) : آیه 19]
اشاره
إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَکُمُ اَلْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُؤْمِنِینَ (19)
ترجمه:
19-اگر شما خواهان فتح و پیروزی هستید به سراغ شما آمد و اگر (از مخالفت) خود داری کنید برای شما بهتر است و اگر باز گردید ما هم باز خواهیم گشت (اگر به مخالفتهای خود ادامه دهید ما شما را گرفتار دشمن خواهیم کرد) و جمعیت شما هر چند زیاد باشند شما را بی نیاز (از یاری خدا) نخواهد کرد و خداوند با مؤمنان است.
ص: 117
1- 1) این جمله در حقیقت“ذلکم الذی سمعتم هو حال المؤمنین و الکافرین”میباشد
تفسیر:
در اینکه روی سخن در آیه فوق به سوی چه اشخاصی است میان مفسران گفتگو است گروهی معتقدند مخاطب در این آیه مشرکانند زیرا آنها پیش از آنکه از مکه به سوی میدان بدر خارج شوند کنار خانه کعبه آمدند و روی غروری که داشتند و خود را بر حق می پنداشتند دست در پرده های خانه کعبه زدند و گفتند اللهم انصر اعلی الجندین و اهدی الفئتین و اکرم الحزبین (1) خدایا از میان این دو لشکر آن گروه که برتر و هدایت یافته تر و گرامی تر است پیروز گردان“و نیز نقل شده که ابو جهل در دعای خود گفت: “خداوندا آئین ما یک آئین کهن و قدیمی است اما آئین محمد تازه و خام است هر کدام از این دو آئین نزد تو محبوب تر است پیروانش را پیروز بگردان” (2) .
(1)
(2)
لذا بعد از پایان جنگ بدر آیه فوق نازل شد و به آنها چنین گفت: “اگر شما خواهان فتح و پیروزی و آئین حق هستید که آئین محمد ص پیروز شد و حقانیت آن بر شما آشکار گردید” (إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَکُمُ الْفَتْحُ) .
“و اگر دست از آئین شرک و مخالفت فرمان خدا بردارید به سود شماست” (وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ) .
“و اگر به سوی جنگ با مسلمانان باز گردید ما هم بار دیگر به سوی شما باز می گردیم”یعنی مسلمانان را پیروز و شما را مغلوب خواهیم ساخت (وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ) .
و هرگز به فزونی جمعیت خود مغرور نشوید زیرا”جمعیت شما هر چند
ص: 118
1- 1) تفسیر صافی ذیل آیه و همچنین تفسیر کبیر فخر رازی جلد 15 ص 142
2- 2) تفسیر مجمع البیان و تفاسیر دیگر ذیل آیه
زیاد باشد موجب بی نیازی شما نخواهد بود“. (وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ) .
“و خداوند با مؤمنان است” (وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ) .
ولی چیزی که این تفسیر را از نظر دور می سازد این است که در آیات قبل و بعد همگی روی سخن با مؤمنان بوده و مفهوم آیات نشان می دهد که در میان آنها یک نوع پیوند معنوی وجود دارد بنا بر این در این وسط در یک آیه تنها روی سخن به کفار بوده باشد بعید به نظر می رسد.
لذا گروهی از مفسران مخاطب را مؤمنان دانسته اند و بهترین راه تفسیر آیه طبق این نظر چنین است:
بعد از جنگ بدر-چنان که دیدیم-میان بعضی از مسلمانان تازه کار و ضعیف الایمان بر سر تقسیم غنائم جنگی گفتگو واقع شد آیات نازل گردید و آنها را توبیخ کرد و غنائم را دربست در اختیار پیامبر گذارد، و او هم به طور مساوی در میان مسلمانان تقسیم کرد سپس برای تعلیم و تربیت مؤمنان، حوادث جنگ بدر را به یاد آنها آورد که چگونه خداوند آنها را در برابر یک گروه نیرومند پیروز کرد.
این آیه نیز همان مطلب را دنبال می کند که اگر شما مسلمانان از خداوند تقاضای فتح و پیروزی کردید خدا دعای شما را مستجاب کرد و پیروز شدید.
و اگر از اعتراض و گفتگو در برابر پیامبر ص خودداری کنید به سود شماست.
و اگر به همان روش اعتراض آمیز خود باز گردید ما هم باز می گردیم و شما را در چنگال دشمن تنها رها می سازیم.
و جمعیت شما هر چند زیاد هم باشند بدون یاری خدا کاری از پیش نخواهند برد.
ص: 119
و خداوند با مؤمنان راستین و مطیع فرمان او و پیامبرش می باشد.
از آنجا که مخصوصا آیات آینده نیز مسلمانان را در پاره ای از مخالفت ها مورد ملامت قرار می دهد و در آیات گذشته نیز همین معنا را خواندیم و نیز از آنجا که پیوند میان این آیات یک پیوند معنوی آشکار است، تفسیر دوم قوی تر به نظر می رسد.