[سوره الأنعام (6) : آیه 93]
اشاره
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ اَلْمَوْتِ وَ اَلْمَلاٰئِکَهُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ اَلْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ غَیْرَ اَلْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (93)
ترجمه:
93-چه کسی ستمکارتر است از کسی که دروغی به خدا ببندد یا بگوید وحی بمن فرستاده شده در حالی که وحی به او نشده باشد، و کسی که بگوید من هم همانند آنچه خدا نازل کرده نازل می کنم، و اگر ببینی هنگامی که (این) ظالمان در شداید مرگ فرو رفته اند و فرشتگان دستها را گشوده به آنان می گویند جان خود را خارج سازید امروز مجازات خوار کننده ای در برابر دروغهایی که به خدا بستید و در برابر آیات او تکبر ورزیدید، خواهید دید، (در آن روز به حال آنها تاسف خواهی خورد) .
ص: 347
1- 1) تفسیر المنار جلد 7 صفحه 622.
شان نزول:
در شان نزول این آیه روایات متعددی در منابع حدیث و کتب تفسیر نقل شده از جمله اینکه آیه در مورد شخصی به نام“عبد اللّٰه بن سعد”که از کاتبان وحی بود و سپس خیانت کرد و پیغمبر ص او را طرد نمود و پس از آن ادعا کرد که من می توانم همانند آیات قرآن بیاورم نازل گردیده، جمعی از مفسران نیز گفته اند که آیه یا قسمتی از آن در باره“مسیلمه کذاب”که از مدعیان دروغین نبوت بود نازل گردیده است، ولی با توجه به اینکه داستان مسیلمه در اواخر عمر پیغمبر ص بود، و این سوره از سوره های مکی است، طرفداران این شان نزول معتقدند که این آیه همانند چند آیه دیگر از این سوره در مدینه نازل شده است و به دستور پیامبر ص در لابلای آیات این سوره قرار داده شده است.
و در هر حال آیه همانند سایر آیات قرآن که در شرائط خاصی نازل شده مضمون و محتوای آن کلی و عمومی است و همه مدعیان نبوت و مانند آنها را شامل می شود.
تفسیر:
به دنبال آیات گذشته که اشاره به گفتار یهود در باره نفی نزول کتاب آسمانی بر هیچکس نموده بود، در این آیه سخن از گناهکاران دیگری است که در نقطه مقابل آنها قرار دارند و ادعای نزول وحی آسمانی بر خود می کنند، در حالی که دروغ می گویند.
و در حقیقت به سه دسته از اینگونه افراد در آیه مورد بحث اشاره شده است.
نخست می گوید: “چه کسی ستمکارتر است از کسانی که بر خدا دروغ می بندند و آیه ای را تحریف و سخنی از سخنان خدا را تغییر می دهند” (وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً) .
ص: 348
دسته دوم“آنها که ادعای نبوت و وحی می کنند در حالی که نه پیامبرند و نه وحی بر آنها نازل شده است”. (أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ) .
دسته سوم آنها که به عنوان انکار نبوت پیامبر اسلام ص یا از روی استهزاء می گویند“ما هم می توانیم همانند این آیات نازل کنیم در حالی که دروغ می گویند و کمترین قدرتی بر این کار ندارند” (وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ) .
آری همه اینها ستمگرند و کسی ستمکارتر از آنها نیست زیرا راه حق را به روی بندگان خدا می بندند و آنها را در بیراهه سرگردان می سازند و با رهبری رهبران راستین مبارزه می کنند، هم خود گمراهند و هم دیگران را به گمراهی می کشانند، چه ظلمی از این بالاتر که افرادی که صلاحیت رهبری ندارند ادعای رهبری کنند آن هم رهبری الهی و آسمانی.
گرچه آیه مربوط به مدعیان نبوت و وحی است ولی روح آن همه کسانی را که به دروغ ادعای مقامی را می کنند که شایسته آن نیستند شامل می شود.
سپس مجازات دردناک این گونه افراد را چنین بیان می کند: “اگر تو ای پیامبر!این ستمکاران را به هنگامی که در شدائد مرگ و جان دادن فرو رفته اند مشاهده کنی، در حالی که فرشتگان قبض ارواح دست گشوده اند به آنها می گویند جان خود را خارج سازید، خواهی دید که وضع آنها بسیار دردناک و اسفبار است” (وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَهُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ) (1) .
(1)
در این حال فرشتگان عذاب به آنها می گویند: “امروز گرفتار مجازات خوار کننده ای خواهید شد به خاطر دو کار: نخست اینکه بر خدا دروغ بستید و دیگر اینکه
ص: 349
1- 1) غمرات جمع غمره (بر وزن ضربه) در اصل به معنی از بین بردن آثار چیزی است و سپس به معنی آب فراوانی که تمام چهره چیزی را می پوشانده آمده است و نیز به شدائد و گرفتاریهایی که انسان را در کام خود می کشد گفته می شود.
در برابر آیات او سر تسلیم فرود نیاوردید” (اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ) .
در اینجا به چند نکته باید توجه داشت.
1-مدعیان دروغین نبوت و رهبران قلابی همانطور که می بینیم به عنوان بد ظالمان در آیه معرفی شده اند و در حقیقت ظلمی بالاتر از این نیست که فکر کسی را بدزدند و عقیده او را تخریب کنند و راه سعادت را بر او ببندند و او را مستعمره فکری خود سازند.
2-جمله بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ ممکن است به این معنی باشد که فرشتگان قبض ارواح با گشودن دستها آماده قبض روح آنها می شوند و ممکن است به معنی دست گشودن برای شروع مجازات آنها بوده باشد.
3- أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ: “جان و روح خود را خارج سازید”در حقیقت یک نوع تحقیر از ناحیه فرشتگان قبض ارواح نسبت به اینگونه ظالمان است و گر نه دادن روح و جان کار خود ظالمان نیست بلکه کار آن فرشتگان است، همانند اینکه هنگام اعدام یک قاتل جانی به او می گویند اکنون بمیر!و در هر صورت این تحقیر گویا در برابر تحقیری است که نسبت به آیات خدا و پیامبران و بندگان خدا کرده اند، ضمنا این آیه گواه دیگری بر استقلال روح و جدایی آن از جسم است.
ضمنا از این آیه استفاده می شود که مجازات اینگونه از گناهکاران از همان لحظه جان دادن و مرگ آغاز می گردد.
ص: 350