[سوره الأنعام (6) : آیه 111]
اشاره
وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ اَلْمَلاٰئِکَهَ وَ کَلَّمَهُمُ اَلْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ (111)
ترجمه:
111-و اگر ما فرشتگان را بر آنها نازل می کردیم، و مردگان با آنها سخن می گفتند، و همه چیز را در برابر آنها جمع می نمودیم هرگز ایمان نمی آوردند، مگر آنکه خدا بخواهد ولی بیشتر آنها نمی دانند.
تفسیر:
چرا افراد لجوج به راه نمی آیند
این آیه با آیات قبل مربوط است، همه یک حقیقت را تعقیب می کنند، هدف این چند آیه این است که جمعی از تقاضا کنندگان معجزات عجیب و غریب در تقاضاهای خود صادق نیستند و هدفشان پذیرش حق نمی باشد، لذا بعضی از خواسته های آنها (مثل آمدن خدا در برابر آنان!) اصولا محال است.
آنها به گمان خود می خواهند با مطرح ساختن این درخواستها و معجزات عجیب و غریب افکار مؤمنان را متزلزل و نظر حق جویان را مشوب و به خود مشغول سازند.
قرآن در آیه فوق با صراحت می گوید: “اگر ما (آن طور که درخواست
ص: 403
کرده بودند) فرشتگان را بر آنها نازل می کردیم و مردگان می آمدند و با آنها سخن می گفتند و خلاصه هر چه می خواستند در برابر آنها گرد می آوردیم، باز ایمان نمی آوردند” (وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَهَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا) (1) .
(1)
سپس برای تاکید مطلب می فرماید: “تنها در یک صورت ممکن است ایمان بیاورند و آن اینکه خداوند با مشیت اجباری خود آنها را وادار به قبول ایمان کند”و بدیهی است که اینگونه ایمان هیچ فایده تربیتی و اثر تکاملی نخواهد داشت (إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ) و در پایان آیه اضافه می کند که“بیشتر آنها جاهل و بی خبرند” (وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ) .
در اینکه منظور از ضمیر“هم”در این جمله چه اشخاصی هستند؟ در میان مفسران گفتگو است: ممکن است اشاره به مؤمنانی باشد که اصرار داشتند پیامبر ص به خواسته این دسته از کفار ترتیب اثر دهد و هر معجزه ای را پیشنهاد می کنند بیاورد.
زیرا بیشتر این مؤمنان از این واقعیت بی خبر بودند و توجه نداشتند که آنها در تقاضای خود صادق نیستند، ولی خدا می دانست که این مدعیان دروغ می گویند به همین دلیل به خواسته های آنها ترتیب اثر نداد، اما برای اینکه دعوت پیامبر ص بدون معجزه نمی تواند باشد در موارد خاصی معجزات مختلفی بر دست او آشکار کرد.
این احتمال نیز وجود دارد که ضمیر“هم”بازگشت به“کفار در خواست کننده”کند
ص: 404
1- 1) منظور از حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ این است که همه چیز و همه خواسته های آنها انجام پذیرد زیرا حشر در اصل به معنی جمع و گردآوری است، و قبلا به معنی روبرو و مقابل است، این احتمال نیز هست که“قبلا”جمع“قبیل”بوده باشد یعنی گروه گروه فرشتگان و مردگان و… در برابر آنها حاضر شوند.
یعنی بیشتر آنها از این واقعیت بی خبرند که خدا توانایی بر هر گونه کار خارق العاده ای دارد ولی گویا آنها قدرتش را محدود می دانند، لذا هر گاه پیامبر ص معجزه ای نشان می داد آن را حمل بر سحر یا چشم بندی می کردند چنان که در آیه دیگر می خوانیم: وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ: “اگر دری از آسمان به روی آنها می گشودیم و از آن بالا می رفتند، می گفتند ما چشم بندی شده ایم و ما را سحر و جادو کرده اند”! (سوره حجر آیه 14 و 15) بنا بر این آنها جمعیتی نادان و لجوجند که نباید به آنان و سخنانشان اعتنا کرد.